Le Médiateur-Umuhuza » Ibyivugo, Imigani, Insigamigani, Amahamba, Sakwe sakwe…

Burya si Buno! Uwo mugani uturuka he!? (Radio Inkingi)

mediator — Thu, 13 Dec 2018 21:49:37 +0000

Insigamigani – Imwe mu migani n’inkomoko yayo

Radio Inkingi

Kuvuga aya rureshwa bituruka kuki!? (Radio Inkingi)

mediator — Thu, 13 Dec 2018 20:20:54 +0000

Imigani n’inkomoko yayo

Radio Inkingi

Lyangombe rya Babinga ba Nyundo!

mediator — Sat, 20 Oct 2018 03:03:54 +0000

Ngarama na Saruhara. (Imigani n’ibitekerezo nyarwanda)

Admin — Fri, 14 May 2010 19:03:27 +0000

Habayeho umuntu akitwa Ngarama, akaba n’umugaragu w’umwami. Muri icyo gihe hariho igisiga kinini kikitwa Saruhara rwa Nkomokomo. Abantu bari barakigize indahiro. Cyagiraga amaboko cyane, kikabuza umwami guturwa. Cyabonaga abafite amakoro kikabica, ibintu byabo kikabirya.

Umwami agira umujinya, agiteza ingabo ngo zizacyice. Ingabo zirahaguruka, zijya kwica Saruhara rwa Nkomokomo. Saruhara imanuka hejuru izica zose. Umwami arongera ayiteza ingabo, Saruhara na zo irazitsemba, ntihasigara n’umwe wo kubara inkuru. Amayira arasiba, ntihagira usubira kugera ibwami. Bose batinyaga Saruhara.

Bukeye Ngarama abwira umwami ati « ndashaka kwica Saruhara rwa Nkomokomo, umwami w’ibishwi n’ibisiga!» Umwami aramusubiza ati «Ngarama urabeshya ntiwakwica Saruhara! Nayiteje ingabo nyinshi irazinesha zose, imbuza guturwa; none inzira zabaye ibisibe. None Ngarama wimbeshya, ntiwashobora Saruhara rwa Nkomokomo, umwami w’ibishwi n’ibisiga. Nzi ko uri umugabo, ariko rero ubugabo ntuburusha abandi bose. Saruhara yishe n’intwari nyinshi! »

Ngarama abwira umwami ati « ninica Saruhara uzangororera iki? Umwami ararnusubiza ati « niwica Saruhara, nzaguha uruhande rw’igihugu cyanjye.. »

Ngarama acurisha ubuhiri bw’icyuma, kandi abwira umwami ati « umbagire inka. » Umwami arayibagisha. Ngarama yenda uruhu, yenda n’amaraso. Uruhu araruzingazinga, amaraso ayisiga umubiri wose. Uruhu ararwifureba. Ajya aho Saruhara icira ibintu, arambarara hasi mu nzira, akinjika itako, n’impiri ye mu ntoki. Inkona iraza iramurora, iravuga iti « uyu mupfu wapfuye agapfana agahiri n’agahinda sindamurya ! »

Muri uwo mwanya haza ibisiga byinshi; bizana n’umwami wabyo Saruhara. Biraterana, birora aho Ngarama agaramye. Biramwitegereza… Saruhara ibwira Sakabaka iti «naherukaga ubamo akagabo, none jya kurya uriya mupfu.» Sakabaka iramwegera, iramwitegereza, igaruka bwangu iti «uriya mupfu
wapfanye agahiri n’agahinda, simbashije kumurya.Kumurya ni ukwigerezaho !»

Saruhara ibwira ingurusu iti «jya kurya uriya mupfu.» Ingurusu iragenda, isanga Ngarama yahindurije ijisho, ishya ubwoba, igaruka ivuga iti «uriya mupfu mu mabyiruka yanjye sinamuriye. None sinjya kumurya kandi yarapfanye agahiri n’agahinda! »

Ibisiga byinshi bimugeraho, ariko byanga kumushira amakenga. Saruhara na yo yari ifite akoba. Ariko irikomeza yanga guhara ishema n’igitinyiro. Ni ko kubwira ibindi bisiga iti «murasara. Uyu mupfu mu mabyiruka yanjye naramuliye. Namuriye mu Mutara w’i Ndorwa, namuriye i Bunyabungo,
namuriye i Buryasazi, namuriye i Bunyabuntu, kandi mpora murya iminsi yose. None ndabagaye mwese. Ntimukwiye kuba abagaragu ba Saruhara, mba ndoga Nkomokomo! Ndetse ndabatsemba mwese.»

Ibisiga birasubiza biti «Nyagasani, utwice cyangwa udukize, ariko uriya mupfu ntawashobora kumurya.» Saruhara iti «muri imbwa. Jyeweho ngiye kurya uriya mupfu, kuko ntacyatuma ntamurya.»

Iramanuka, itanda amababa imbere ya Ngarama. Igihe ishaka kumudonda mu jisho, Ngarama ayikoza ubuhiri mu mashanya. Saruhara yumva irashize, ariko ipfa kwihangana. Ngarama na we yungamo. Saruhara igondeka ibaba. Ishaka kumuturuka hepfo. Ngarama aribirindura, ayikubita ubuhiri ku kinwa kirapyinagara. Saruhara irisimbiza kumukubita urwara. Ngarama ayikonja amaguru… Abonye ko ayicogoje, asohoroka muri cya gihu, abaka umuheto we, ayikubita umwambi mu ibaba, urayahuranya. Aritaza, arayikubita, ayivuza amahiri cyane, arayica. Ibisiga byose birahunga.

Amaze kuyica, atuma ibwami ngo baze kuyiheka. Baraza, barayitwara, bayereka umwami. Bose batangarira ubugabo bwa Ngarama. Umwami aramugororera cyane. amugabira n’inka nyinshi. Ngarama aratunga, aratunganirwa. Ibwami na ho harakundwa haragendwa.

” Si jye wahera, hahera Saruhara rwa Nkomokomo.”

La poésie guerrière « icyíivugo »: littérature de la violence? (Ed. Sources du Nil)

Admin — Sat, 13 Jun 2009 08:46:25 +0000

La poésie guerrière « icyíivugo »: littérature de la violence?

L’Autopanégyrique « icyíivugo »

Il s’agit d’un genre littéraire très prisé des Rwandais. Chaque Rwandais mâle, du temps de la monarchie, possédait son poème autopanégyrique tenu comme son véritable nom, qui était récité lors des manifestations populaires ou familiales. L’autopanégyrique raconte les faits guerriers présumés de l’auteur, aucune importance s’ils sont vrais ou faux. L’important c’est le caractère poétique de l’œuvre, sa longueur, et la façon dont il est déclamé. Selon A.COUPEZ et Th. KAMANZI[1] (1970, p.96-97) :

Icyiivugo, dérivé de +vúg- « parler » incluant le classificateur réfléchi et signifiant littéralement morceau où l’on parle de soi-même, autopanégyrique. On les cite en brandissant sa lance en hurlant à pleins poumons, comme pour impressionner l’ennemi.

(…)

L’auteur se vante sans réserve d’exploits réels ou imaginaires, dont la convention du genre admet l’exagération.

(…)

La partie proprement poétique du texte est suivie d’une autre, appelée ibigwi (dont le singulier ikigwi signifie lieu où l’on a tué), qui consiste en une énumération sèche et précise des victoires.

André COUPEZ et Thomas KAMANZI[2] (1962, p.9) :

La poésie guerrière porte le nom de -íivugo7/8, lequel dérive du verbe -vúg, parler, accompagné de l’infixe réfléchi. Il désigne proprement un morceau où l’on parle de soi-même ; selon le contexte, nous le traduisons par autopanégyrique ou hauts faits. Tout Rwanda a son autopanégyrique, qui lui est aussi personnel que son nom et peut éventuellement remplacer celui-ci. Il le déclame dans les veillées d’armes qui précèdent ou suivent le combat, et au combat quand il tue un ennemi. Les cadets à l’entraînement s’en servent pour s’encourager mutuellement dans leurs danses guerrières. Il figure également au programme des veillées récréatives. Le récitant se tient debout, bras levés, brandissant son arme si les circonstances s’y prêtent. Précipitant le débit à un rythme endiablé, il s’efforce d’émettre le plus de mots possible en une seule reprise de souffle, sans même respecter la délimitation normale des phrases. L’intonation descendante de la langue rwanda l’oblige à partir d’un registre très haut pour atteindre avec la limite de son souffle celle de l’abaissement tonal.

Ce genre de poésie est apprise dès l’enfance, et au courant d’une fête familiale, on peut être surpris qu’un enfant de 12 ans, lui aussi autorisé à déclamer ses hauts faits, déclame l’icyíivugo qu’il a appris par exemple à l’école (sans même le signaler, car le piratage est également admis dans ce genre de création) comme celui-ci :

Inshyikanya-ku-mubili[3]Ya rugema ahica

Icumu lyera ikigembe

Naliteye Umuhima kuli Gakirage ;

Akirangamiye ubwiza

Ndalimugabiza liramugasha

Nk’ubukombe bw’intare

Mbonye ko limubaga ndamushinyagulira

Nti : « Aho si wowe wenyine,

N’uw’i Bunyabungo

Ni uko namugize

Le Frappeur-de-coups-à-même-le-corps(race) du Viseur-aux-endroits-mortels

La Javeline à la lame blanche

Je l’ai projetée contre un Muhima, à Gakirage

Tandis qu’il en admirait la beauté parfaite

Moi je le livrai à sa merci et elle le dévora

Tel un mâle de lion en pleine force

Voyant qu’elle le dépeçait, je me moquai de lui

En disant : « Eh bien ! Tu n’es pas le seul!

Celui du Bunyabungo

Je l’ai traité de la même façon.

Cette violence verbale artistique ne dépasse pas le stade de la déclamation. Les faits n’ont pas besoin d’être réels et la composition peut également appartenir à quelqu’un d’autre. Du temps de la monarchie les ibyíivugo racontaient les faits qui s’étaient réellement passés et pour lesquels des distinctions honorifiques étaient donnés : celui qui avait tué 7 personnes recevait du Roi l’umudeénde « collier de la septaine », celui qui en avait tué 14 recevait l’Impotóre « la torsade » (bracelet de valeur), celui qui en avait tué 21, recevait la distinction suprême gucaana urutí « brûler le javelot », une cérémonie, au cours de laquelle le héros brûlait le bois de sa lance.

Aujourd’hui, ce genre poétique rangé dans la poésie guerrière par A. Coupez, existe toujours mais n’a pas la primeur qui lui était accordée à l’époque de la monarchie. Aucun Rwandais ne peut vous dire qu’il a un autopanégyrique personnel. Les autopanégyriques composés aujourd’hui ont été vidés de leur substance, notamment par la déclamation de faits de guerre fictifs, ou dont les contenus ne sont pas à proprement dire « guerriers ». En effet l’acte de tuer aujourd’hui constitue un crime qui est puni par la loi et l’on ne peut se targuer d’avoir tué quelqu’un en public, surtout quand c’est vrai. Le genre a été dévoyé de son objectif premier de raconter les faits d’armes. Il n’a pas perdu pour autant son caractère poétique ni son contenu de parler de soi. L’autopanégyrique aujoud’hui n’est plus une « ode guerrière ». Parmi les autopanégyriques, l’ode guerrière n’est plus qu’une fiction. Le genre a profondément changé, il a été transformé, tout en gardant les fonctions essentielles de parler de soi et la poéticité du texte.

Eugène Shimamungu

www.editions-sources-du-nil.fr

(Tiré de Eugène Shimamungu, Analyse thématique de 3 chansons de Simon Bikindi, Rapport d’expertise présenté au TPIR, Oct. 2007)

[1] André Coupez et Thomas Kamanzi, 1970, Littérature de cour au Rwanda, Oxford, Oxford University Press.

[2] André Coupez et Thomas Kamanzi, 1962, Récits historiques rwanda, Tervuren, Musée royal de l’Afrique Centrale

[3] Alexis Kagame (1972, p.18-19), il a été impossible de reproduire les signes diacritiques du texte cité. J’ai volontairement inversé l’ordre d’apparition du texte en kinyarwanda et de la traduction.

Ibyivugo, amazina y’inka, imivugo…n’ibindi byiza byinshi mu muco nyarwanda I (site www.umuco-nyarwanda.blogspot.com)

Admin — Thu, 14 May 2009 14:03:25 +0000

Ibyivugo-Uwo indamutsa itarumvwaho gutinya

Uwo indamutsa itarumvwaho gutinya wa Rutiyuhiza
Umuheto nkunda gutakisha
Warakariye intambara
Sinawutinza mu ngango
Ngambirira umutasi

Nti « Uze kuntabaza mu museke
Buze gusesa nicana ».
Ngishyikirana n’ intambara
Intoke nzogezamo umurego
Mu gufora ndikwiza

Ntambutsa urwano
Ngejeje ku nkiko y’ urutugu
Umukinzi bimutera ubwoba
Akirangamiye inkwaya
Inkuba yo mu ruge irakararuka

Mu gukubita mbanza ku ngabo
Ibigembe by’ imisakura bimucira isuri
Iryoya ryayo risohokana n’umuvu
Mvushiriza mu ntambara
Ndi Imanzi y’ ingabo

Ntawangurana umukinzi
Byamumukura ku nkomere zinkunda bikabije
Nazikingiye umubiri
Kiyonza cya Butaka
Nirirwa nteba iz’ ibihame.

Amarere nyarusha inkuba
Inkwaya irakarira mu ntambara
Ndi imbanza gutakisha ya Rudatinya
Umuheto w’imbangikanya ababiri
Impangazamurego yanturiwe i Mbuye

Abonye ari imbangikanyamirambo ahamagara Rugira
Ati » Nta musore w’ Indinda
Wumva induru ivuze
Waba imanzi zikamuremeraho
Nkamuha umuheto? »

Rugira ati » Indinda zose zinigirije ishema
Shebuja araziganza Kigeli! »
Ati » Ariko Incyahabaganizi
Ahora atabaruka yambaye ibinyita
Agiye kuwumpa aransingiza ».

Ati » Wiyendere Ncyahabaganizi
We mana ikiza abatabazi. »

TAGS:imigani,imigenurano,umuco nyarwanda,urwenya,ibisakuzo,insigamigani,amateka y’u Rwanda,amazina y’inka,ibyivugo,imivugo,imihango n’imigenzo,rwanda,ikinyarwanda,uturingushyo,amazina y’ikinyarwanda,inshoberamahanga,indirimbo nyarwanda,umuryango nyarwanda,bangambiki

Ibyivugo-Uw’indamutsa adatinya

Uw’indamutsa adatinya wa Rutiyuhiza umuheto ukunda gutakisha,
Narakaliye itabaro, sinawutinza.
Mu ngango ngambiriye umutasi
Ngo aze kuntabaza mu museke, buze gusesa nicana.
Mbariye urukerera nikorana Rwamuza rw’umuronko,
Ngishyikirana n’intambara intoki nzongeramo umurego,
Ndafora ndikwiza.
Ngejeje ku nkiko y’igitugu, umukinzi mutera ubwoba.
Akirangamiye inkwaya, inkuba yo ku ruge irakaruruka,
Igiye gukubita ibanza ku ngabo,
Ingondo z’imitimba zivuga hejuru y’icondo.
Ibigembe bimucira isuli, umubili we urasalikwa,
Iryoya risohokana n’umuvu mvushiriza mu ntambara.
Ndi n’imanzi y’ingabo nziza ntawangurana umukinzi,
Byamukura ku nkomere zinkunda bikabije.
Nazingiye umubili Kiyonza cya Butaka, nilirwa ntebeza imihama,
Amarere nyarusha inkuba.
Imbanza gutakisha ya Rudatinya.
Umuheto ubanziriza intore mu ntambara nturasubira nywufite,
Nawushoreje imituku mu mateme kuli Shangi,
Nishingiye inkomere mu nkubili y’ibihunga,
Nazibereye mudatinya sinazita mu ishyamba.

Ibyivugo-Umushakamba

Mugabo utera ababisha ubwoba wa Rutajorwa
Ndi umushakamba rwose
Abatwara inyamusozi narabagumiye.
Rugarama rwa Gikore
Nabaye igisibya cy’ umutsindo

Ruhamya akomeretse ndamwina
Mwina Abarihira n’ Abinika
N’ ihururu iturutse kwa Nyakamwe.
Bari baje ari amaziro
Ndabahakanira ko ntawe uharishwa n’ibyuma

Kandi twarabyirukanye
Ndamusezerera arisindagiza.
Abaje kutuvuna
Basanze umuheto w’ Inkaka
Wigenza mu nzira

Nk’ ubukombe bw’ intare
Aho Abashakamba twaremeye intambara.
Inkaka ikabura iminega ya Rubonezampundaza.
Iyo numvise induru sinikandagira nk’ inkenzi.
Ndikabukira nkajya imbere

Intambara yagaramba nkayitikura ibigembe
Abatari intwari bakirasana « ntuwuzira »
Induru yavuye kuri Ndago
Ingabo nyendana amakuza
Ingobokarugamba akagira iye

Mba ingenzi menera intore
Ngwiza imbaraga ngana urugamba.
Uko mpirika, imihini iraturika mu Mpima
Ingundu ikuburwa ari jye uyigabije.
Ruzingandekwe rwa Biziga

Ndi inyambo y’ igitare
Ntwara Ruteranyangabo.

Ibyivugo-Sebaganji

1.Rudatsimbukira ababisha intambara nyishyize imbere, Rutagengerwa n’ababisha rwa Mugumya, umugabo wiciye muli Gikara cya Ngabe, yayipfuye na Muhozi, inyamuno yayikuye Ruroha na Mivumba.
Ndi umuheto utembereza igitero, ku gitero cya Ruhunga mpamya Mutijima.
Ndi nyamubuza ababisha kwishima wa Rwabizandekwe,uko ntabaye ni ko nyaga, sinzana amagasa masa.
Ndi nyamubuza ababisha kwishima wa Rwabizandekwe, ndi nyamurangamirwa nishe wa Rudacogora, ndi impunga ya Macikirwa, yacuze inkumbi rukirema, ndi umunya batinya wa Rutindamurambo, inkongi zituye imilindi mu rwanga; umuhunde yambanje uruguma i Buguzi na Mwito, nkabarusha inkongi zituye imilindi mu rwa Ngabo.

2.Ruhita mu mberuka Nkubito rukaragampili, inkuba yo kurwanamiza, ishyaka ishyanga baracanira nkazimya.
Rwamu rw’ Inshiro na Ngoma, ngo ninze mbanze uruguma mu rugamba jyewe musore rwibasira uwo nahamije
Nzamugenda akamangamango nanga akaneguro ka rubanda, Nkota y’ishyanga, mbangira mu ishyamba.
Rudahangurwa n’abaganira Rwagitinywa, mbanza mu ntambara, ndi kumwe n’inyamibwa induru yakomeza guhurura nkayitera ntikanga abalinda, nanze guhungana ingabo nk’ abanyabwoba, Ngeri ya Seminega Nzirabwoba ya Ruganirwa.

3. Rukabu rugusha mu rukubo, Rukaza iminega nkunda imihigo ikereye igitaramo.
Ndi ingabo itanguranwa ibanze, Rudasubira numvise induru ivuze, ndi imanzi itagumirwa n’inkindi, abahizi bakagira intimba.
Ngo ntibagira ingabo isakarana inkindi, inkenzi ziyomba mu itabaro, ndi imbabazabahizi mpozaho ishyaka ni jye Ndibagiza bahisemo.
Ndi Rutanga baratira isata Rudahogoza abo twatebaranye.
Rukabu mu nkera mbimbura aho rukomeye, ndi intwali y’ingemanabikombe, Rutagumirwa n’ishyaka ishyanga barandilimba, jyeRusenamugabo ndi inkubito ya Rutagumirwa n’ishyaka, ishyaka barandilimba.

4.Rutebukana imbunda imbere y’abasore rwa Mudasumbwa ntasumbwa, inkaka ntahindagara habyutse imbogo imbilizi yazimaze mu ruzi.
Iyo yagambiliye umuhigo, ahiga mu musekeamasasu akayasobanura ali Munanguzi wa Runihurambogo.
Impara ziramurahira, iyo ahize i Mutara amatamu ararwibonera, yiciye Kibingo cya Rukayire, yicira Kigarama cy’Intaganzwa, yicira Mwiri na Rumuli.
Muli Nyakare kwa Rwisumbura, yishe Musumba wa Ruguru Mu maburane ya Giseke, Rwishiki rwa Matunguru igitondo gitangaje yatanze abandi kwirahira; uwamuhigaga urugero ati: Nimuze duhige Rugege Rugerero aberetse ibigeni arasa imigereka, bagerura imihigo.
Rugero rwa Buruhukiro yahiganye abarekezi yica urukeza rw’ingwe ingurube zihunga imigano; yayiganduje abahutu ku Rutabo rwa jenda, ijoro litahanye umwijima yambara amatabaza
Ingwe iteye ubwoba abatindi bo mu Mutende, atanga abandi guhurura ntiyahumbira nk’abanyabwoba, ayirasa izuru izuba rijya kurenga, abazungu bamukora mu ntoki ko abakijije intambara y’ijoro!!!

5.Rutihisha imihigo rwa Mugenza, ndi sibo y’imbungiramihigo, singungira aho zikotana ntwara inshoboramyambi.
Ingabo yanjye nayigize Rwabajyana mu mubande, Rwabusheke nishimye ubumanzi, none mbeshya urabaze Rutiyomba.
Nishe Gahurege ka Batarama n’abana be batatu, umugore aliyahura, n’igihe cya Mwendo na Nyagisenyi niteje amashyo y’abashakamba, ababisha sinabashobokera, mbashinze imbere mfite umuheto w’isarabwe.
Narafoye ngejeje ku cyuma, ni cyo nitiwe umukogoto nkigaragaza rukirema; alirahira Rutarakoranya impembe impambanaruhago, barahira kuzajya impaka nanjye Bukombe bw’impangaramiyogoro; igituma umutware wanjye andata mu yindi mitwe, nuko nanze kwiyegura umugabo impunzi ziyegura umugambi, ndi imanzi y’ubugabo sinsongerwa n’ibigarama.
Ingabo yanjye ni igitare ntitangwa n’iz’imihisi n’ibimburamateme rya Rutangamugabo ya Surubega n’iya Nkubito; iyanjye ngabo ni inshongore nta nshuro iyigarukana.
Ndi imparirwasibo ya Rukemasibo, nishe Rubashingamba arashe ingabo ya Mugemana, ndi inkubitarugamba ya Rutaganira, Mwitabanduru ndi Rubengampunzi.

6.Uwo indamutsa itarumvwaho gutinya, wa Rutiyuhiza umuheto nkunda gutakisha warakaliye intambara, sinawutinza mu ngango, ngambilira umutasi nti: uze kuntabaza mu museke buze gusesa nicana.
Ngishyikirana n’intambara intoke nzongezamo umurego mu gufora ndikwiza, ntambutsa urwano ngejeje ku nkiko y’urutugu, umukinzi bimutera ubwoba, akirangamiye inkwaya inkuba yo mu ruge irakararuka, mu gukubita mbanza ku ngabo ibigembe by’imisakura bimucira isuli, iryoya ryayo risohokana n’umuvu; mvushiliza mu ntambara, ndi Imanzi y’ingabo ntawangurana umukinzi, byamumukura ku nkomere zinkunda bikabije, nazikingiye umubili Kiyonza cya Butaka nilirwa nteba iz’ibihame.
Amarere nyarusha inkuba, inkwaya irakalira mu ntambara ndi imbanza gutakisha ya Rudatinya, umuheto w’imbangikanya ababili, impangazamurego yanturiwe i Mbuye, abonye ari imbangikanyamirambo, ahamagara Rugira ati: Nta musore w’Indinda, wumva induru ivuze waba imanzi zikamuremeraho, nkamuha umuheto? Rugira ati: Indinda zose zinigirije ishema, shebuja arazigenza Kigeli! Ati: aliko Incyahabaganizi ahora atabaruka yambaye ibinyita. Agiye kuwumpa, aransingiza ati: Wiyendere Ncyahabaganizi, we mana ikiza abatabazi.

Ibyivugo-Rwigerezaho intwali dusalika

Rwigerezaho intwali dusalika ababisha,
Rwa Mutagisha ndi ubukombe bashima imyato.
Rutaruhuka amahina ntwara umuheto w’impangare,
Iyo waramvuwe ni mu nsakazamigina hirya y’inkwerere.
Iyo waramvuwe ni Bwero bw’ishyamba ntusiba kunyambika ishya,
Nanjye mpora nywurwanira ishyaka, ni ruhalirwanshuro,
Ishema lyawo lingana n’imfizi y’inzovu!
Ruvugizamyambi wavuye mu nyanama ya Tare,
Abatanazi bo mu itegero bawuteraniyeho n’ingogo,
Batumira mwene wabo wa Musereri, ngo aze awusezere urubibi.
Mbonye ko rubanda bawurangamiye ubwiza,
Sinagamburura nk’umukinzi, inkindi bayimpa mfite imbaraga.
Impuruza ivuze ndayivuna,
Nti: Tunga nguyu Rukomerwa azanye n’inkura mu rugi,
Inkuba irarasana ku nkomere.
Namaze gushyikira inkwaya, mukura umwimilizi imbere,
Imbungiramihigo turatabaye ni umutasi bashyize mu ngerero
Zo kwa bene Mbaga.
Sinareke ageza imbavu hasi,
Iz’imbabazamahanga nzigenda ku isibo,
Ndi usanzwe ndasana nsakiranya, n’ufite impenzi,
Ntiyarushya angisha impaka.
Impangaramirara nywushingamo ukuboko,
Nawukweze ari ingume ingabo ye nyicamo icyuho,
Icyuma gishinga hejuru y’umukondo,
Umukumbi urangiriramo n’iryoya.
Irya mihana yo kuri Ngoma nyigwizamo ingogo,
Ingamba ziremera hejuru y’iteme.
Nari nagiye impaka n’umukinzi utungukanye ingabo y’isuli
Ngo sinayimusandariza hejuru,
Ati: Bona niba waratabaranye imbunda, imbere yayo hali urutare!
Nti: bona niba warayitwikiriye intobo,
Ndayihamya intanage intambara ikugere ku mubili.
Ati: Namenyereye gukinga ingabo y’umutamenwa,
Abakogoto ntimunkura umutima.
Nti: Nyamuturukwaho n’imbaraga
Ubwo nyiturubika ubutwali iri tabaro utarigiriramo amakuba.
Tumaze gukomeza urwangano,
Urwego rw’inkokora ndurega mu nkwaya,
Maze inkuba zirakubita hejuru y’umurera,
Aho bayiremeye amabara mbatobora imyenge.
Imyama y’inkwaya imushinga ku mutima, imitimba inywera gusinda,
Amasoko y’ishyamba nyamutambikaho atagikoma.
N’ibisiga byo kuli Gabiro byasanze ingabo ye yabaye umusengo,
Umubili we wose usa n’uwakubiswe n’inkuba!
Byilirwa bimurya ubudatuza bimaze kumushingamo inzara,
Inzigo y’ubujabura ndayemera.
Rutijana ntabaruka bandirimba,
Indabukiramihigo nambukira munsi ya Kigali,
Ngeze ku kigabiro cya Kigese bandirimba Imbungiramihigo.
Tumaze kwizihira Nyimbunzi, nshinga ibigwi,
Bati: Mbe Rukomezakulinda ko watabaye wihanitse?
Nti: Ni induru yavugiye i Ngoma, ingabo sinayitaho nitabira ingango,
Ngira ngo ingamba zireme mpageze,
Mu guhurura sinacogora nk’abagabo bacumbagira ubwoba;
Nari nikoranye ubwira ngira ngo ubwo butandukana, nuhire imitimba.
Ntebeza imisakura ngeza ku manywa ya nimunsi ngisegura imikore,
Ngisegura inkomere n’inkwaya, nica undi yashize umurego
Mu isohoka ry’urugezi niyongeza indi ngongo.
Ingangare arandirimba, ati: Indabukiramihigo ya Rubuga
Dore ngo aratambira intore urukubo,
Nti: Na Rukembana namwicishije intanage, intambara igihurura,
Ndi Rubambiranangabo, ndi imanga y’ababisha.

Ibyivugo-Rwibasiruwonahamije

Ruhitamumberuka Nkubito Rukaragampiri
Inkuba yo kurwanamiza ishyaka
Ishyanga baracanira nkazimya.
Rwamu rw’ Inshiro na Ngoma
Ngo ninze mbanze uruguma mu rugamba

Jyewe umusore Rwibasiruwonahamije.
Nzamugenda akamangamango
Nanga akaneguro ka rubanda
Nkota y’ ishyanga mbangira mu ishyamba.
Rudahangurwa n’abaganira

Rwagitinywa mbanza mu ntambara
Ndi kumwe n’ Inyamibwa
Induru yakomeza guhurura
Nkayitera ntikanga abarinda
Nanze guhungana ingabo nk’abanyabwoba

Ngeri ya Seminega
Nzirabwoba ya Ruganirwa.

Ibyivugo-Rwangizamirera

Rwangizamirera rwa Muhandangabo
Ndi umuhanga w’ umuheto.
Umuhunde yaje arambirana isuri
Ndamurasa arisenya
Ntiyasukirwa amazi

Umenya ngo akubiswe n’inkuba
Inkuku zirayagara
Inzira ndayiharira
Ababisha bagisobanura abanyabwoba!

Ibyivugo-Rwanga kugwabira

Rwanga kugwabira,
Rwa Mugenza ndi umukogoto w’amarere;
Umuronko narawamamaje,
Ubwo nyagira bene Rugaza nabamajije imisakura mbasanze iwabo;
N’uwo dusakiranye mbanza kumwesa, ijabo ry’ingunge rirashira.
Igikuba kiracika kwa Tabaro,
Ubukombe bw’inkuba nirahira narekeye!
Inkataza kurekera ya Rugombangogo ndi intwali,
Narabyirukiye gutsinda singanira nshaka kurwana,
N’ubwo duteye abahunde, nari mfite umuheto w’igitare
Nywuhimbajemo intanage,
Intambara nyirema mu gihugu cy’umuhinza nakivogereye.
Impunzi ijya guhebya umuhinza wo kuri Nkingo,
Iti: Za nka zo kwa bene Nyamihana tugiye kuzizira,
Zitewe n’umusore w’igikaka, yaje yikora ibitare bigakuka,
Yaje akimbagirira ku nkwaya,
Yaje ahabwa impundu n’abagore yacuje abagabo!
Indangamira kuvusha ya Ruhalirwashema,
Umuheto ukiza intore mu ntambara, sintana na wo.
Rwanga kugwabira rwa Mugenza, inyamibwa yaje aberwa n’umurinzi,
Umurego yarawamamaje inkenyababisha yaramukabuye,
Ubwo anyagiye bene Rugayi, yabamajije imisakura abasanze iwabo;
Ngo mbe rubanda, mwabonye umusore wicishije urunana?
Bati: Twamubonye twamushimye cyane,
Ni Inkotanyi cyane ya Rugina, ni Rugina rw’ingangurarugo,
Yiciye ku gikumba, yicira ku gikoli.

Ibyivugo-Rwanamiza

Ndi Rwanamiza aho amacumu agannye
Rwa Mutagisha
Ndi ubukombe sinisukirwa.

Ingabo itaganda
Nka Rubunge rwo mu gicuku
Rubuza intambara kubiha
Ndi ijoro ry’intwari.

Ibyivugo-Rutikura mu gihumbi

Rutikura mu gihumbi rwa Nyirimbirima,
Ingabo itarembera umwimirizi, yarakariye Abakogoto sinayibima,
Nyibazanamo ibabera urushyana.
Imishyika bali bafite irabanguka,
Abatanagishije amavumwe babura icyo biziguza,
Bajya mu nzira barakubana.
Ubukombe bwanga imiganzanyo mbanza intumbi kuli Sakara;
Inzira zicira Kazo na Gashanda.
Abubatse mu bya Muhangu barapfa barashira;
Nirirwa nanitse intumbi kugeza kuri Kiberinka,
Ngejeje k’uwo naseguje inkwaya, mpamya inkumbi ijana.

Ibyivugo-Rutihishimihigo rwa Mugenza

Rutihishimihigo rwa Mugenza
Ndi isibo y’ imbungiramihigo
Singungira aho zikotana
Ntwara inshoboramyambi.
Ingabo yanjye nayigize Rwabajyanamumubande

Rwabusheke nishimye ubumanzi
None mbeshya urabaze Rutiyomba.
Nishe Gahurege ka Batarama
N’abana be batatu umugore ariyahura
N’ igihe cya Mwendo na Nyagisenyi

Niteje amashyo y’abashakamba
Ababisha sinabashobokere
Mbashinze imbere mfite umuheto w’isarabwe.
Narafoye ngejeje ku cyuma
Ni cyo nitiwe umukogoto nkigaragaza rukirema

Arirahira Rutarakoranya impembe impambanaruhago
Barahira kuzajya impaka nanjye
Bukombe bw’ impangaramiyogoro
Igituma umutware wanjye andata mu yindi mitwe
Ni uko nanze kwiyegura umugabo

Impunzi ziyegura umugambi
Ndi imanzi y’ ubugabo sinsongerwa n’ibigarama.
Ingabo yanjye ni igitare ntitangwa n’ iz’ imihisi
N’ ibimburamateme rya Rutongamugabo ya Serubega
N’ iya Nkubito

Iyanjye ngabo ni inshongore nta nshuro iyigarukana.
Ndi Imparirwasibo ya Rukemasibo
Nishe Rubashingamba arashe ingabo ya Mugemana
Naho inkubitarugamba ya Rutaganira
Mwitabanduru ndi Rubengampunzi.

Ibyivugo-Rutaramanaguhiga.

Ngango ya Rugusha
Ngarambe yo kurinda
Nshumita bagwa
Nkagongesha nitwaje ingabo yanjye Rugimbabigwi.
Nishe umushi umushikazi arayidoda

Umwana ayigira ndende
Icumu rigornba intumbi
Narigize Ruzibanduru
Igikuba kiracika kwa Tabaro
Inkongi iravuga mu Maramba,

N’ ibisiga byamuriye
Byabyutse bisinda inkaba
Bisingiza uwantanagiye.
Ndi Rutanyanduru
Ndi urwa Nyirimbirima

Ndi indongozi mu nziza
Gutera amacumu ku ruzi rwa Nyakarenga
Nari kumwe na Mugabo.
Ugendana inkornere
Nanze ko imfura zifatirwa

Abandi barahunga ndarasa
Inkota yanjye ni uruhuga
Ndi Rugina ndi Rwicabarundi
Ndi urwa Mukotanyi.
Iryo mbona mu gico

Ndyicisha igicuku kigeze
Ndi Ruhangara uwo indekwe yananiye
Ndi urwa ndanze guhunga
Nitwaza indengerabagabo.
Ndi uwa Rukoreranjuga

Ndi ubukombe bw’ Umurindangwe
Umuheto wanjye ni inkare
Nta nkaka itarawuteramo
Nawuramvuye mu mataba ya Maza
Nawurangiwe n’ abashotsi

Abashumba batawubonye
N’ inkuba zawikubyeho.
Ndi Nziragukuraho
Ndi Nkubito ya Rukabu
Ndi Rutaramanaguhiga.

Ibyivugo-Rushenyi rwa Ntoranyi

1.Igituma bandilimba mu bihugu byose,
Ngira ibilindiro bishyika ku ijana, abazi kubara barahashinga.
Hali uwo niciye mu Ishishi no mu Bushora na Cyimbu,
No mu Ruvugangoma rwa Musekera,
N’icyuma navugilije kuli Cyinuma.
Niciye i Rubona rwa Tunda,
Ntamilije umuheha mu ruhanga rw’inyambo.
Niciye ku Rutamba abarenzi rwa Kidaturwa,
Ntamilije uko ntamirije uku.
Nica Bisangwahabona mu Mushya wa Muroli,
Mporera Nubaha akibona.
Nica Rutuku ku Ihenda anyihamagaliye.
Niciye mu ritagendwa rya Ngiga
Ndyivugiyemo lihinduka ibiroli gusa!

2.Rwangizamirera rwa Muhandangabo
Ndi umuhanga w’umuheto.
Umuhunde yaje arambirana isuli
Ndamurasa alisenya ntiyasukirwa amazi,
Umenya ngo akubiswe n’inkuba.
Inkuku zirayagara, inzira ndayiharira,
Ababisha bagisobanura abanyabwoba.

Ibyivugo-Rusarikanamakuza.

Ndi Rusalikana amakuza, ingamba zisobetse
Inkeragutabara ya Rukanika.
Ndi Rutindukana inkubito
Rutaganira kulinda.
Ku rugamba sinsubira

Mpora nsizanira gutabara mu z’imbere.
Ndi Rusalikaninkubili rwa Sendahunga,
Umubisha unyitabiriye
Ndamutetereza nkamutamaza,
Nkamutera gusubira inyuma

Agahungana ihubi.
Icumu ryanjye ni Rukara
Ingabo yanjye ni Rugomwa,
Umuheto wanjye ni Bararasa
Nkarasana ahananiranye.

Ndi Rusalikanamakuza rikamuvamo ntaruvaruke.

Ibyivugo-Rusarikana

Ndi rusarikanamakuza rwa ntamushobora
icumu ryanjye ni mukara
umuheto wanjye ni bazira kurasa ukarasa abananiranye
GUMA GUMA!!!!!!!..

Ibyivugo-Rugeramibunga rwa Sekajeje

1.Indangamira kuvusha ya Ruhalirwashema,
Umutwe ukura abahinza ku izima.
Ababaji bawuramvuye Mulito
Hakurya y’irikomeye rya Murama,
Inzovu zawukubyeho urwano,
Rwema rw’inyamibwa urarangira;
Babonye ko udakwiye ab’amakenga
Bawuha uw’inkotanyi cyane,
We uzagira icyo awumaza ku Cyeru cya Muramba.
Nywukangajemo uruge,
Ingabo nzigenda ku isonga nsanzwe ndi isibo,
Singira amaboko abangira icumu.
N’umunyagisaka namutsinze mu ikotaniro;
No mu nshuro y’abahunde nahagalitse ingogo,
Kandi ndi intwali nabyirukiye gutsinda,
Singanira nshaka kurwana.
Nuhiye iliboneye ry’urubungo,
Rutaganda mu Rukaryi rwa Murama
Bandilimba imbungiramihigo.

2.Mugabo utera ababisha ubwoba wa Rutajorwa,
Ndi umushakamba rwose, abatwara inyamusozi narabagumiye.
Rugarama rwa Gikore nabaye igisibya cy’umutsindo,
Ruhamanya akomeretse ndamwina,
Mwina Abalihira n’Abinika n’ihururu iturutse kwa Nyakamwe.
Bali baje ali amaziro, ndabahakanira ko ntawe uhalishwa n’ibyuma,
Kandi twarabyirukanye,
Ndamusezerera alisindagiza.
Abaje kutuvuna basanze umuheto w’Inkaka
Wigenza mu nzira, nk’ubukombe bw’intare,
Aho Abashakamba twaremeye intambara.
Inkaka ikabura iminega ya Rubonezampundaza
Iyo numvise induru sinikandagira nk’inkenzi
Ndikabura nkajya imbere,
Intambara yagaramba nkayitikura ibigembe,
Abatali intwali bakirasana « ntuwuzira »
Induru yavugiye kuli Ndago, ingabo nyendana amakuza,
Ingobokarugamba akagira iye, mba ingenzi menera intore,
Ngwiza imbaraga ngana urugamba.
Uko mpilika imitumbi, imihini iratulika mu Mpima,
Ingundu ikuburwa ali jye uyigabije
Ruzingandekwe rwa Baziga,
Ndi inyambo y’igitare ntwara Ruteranyangabo

Wednesday, February 13, 2008

Ibyivugo-Rugambwa abagabo…

Rugambwa abagabo bagarukira mu mahina,
Rwa mutagisha icumu litagisha uligemye,
Naliteye umuhunde ku Gatare ka Mubindi, ndarimwicisha.
Sindakamudondoza, nalimukuye ngomba kulimiza imbuga,
Ndiringaniza n’uruti, ubwo umutuku walitembaga ku muhunda.
Uwo muhunde agera hasi atagitera umugeli,
Mbonye urubindo rwe sinatinda kumukeba,
Nanga gutahira uwo gusa kandi nagambiranye n’inkotanyi cyane.
Ni jye watwitse ingerero z’imikimbi, umuriro waturutse kuli Nkuba,
Nkingo na Runyana byahiye, irya mihana ya Nyamunonoka
I Murambi wa Nkwiro yahavuye kivugiza,
Kinegero yavuze ko uwabishe ari Rucankambi.
Ati: Arakunyagiza iminega,
Igihe bakiri muli izo mpaka haturuka ingabo z’i Kigali,
Natanya Rugemamubili uwo ndamuhingana maze kumwonesha,
Mukuraho ibigwi ngira n’ibirindiro imbaraga yanjye yananiye indi mitwe.

Ibyivugo-Nyamubuzababisha kwishima.

Rudatsimbukirababisha intambara nyishyize imbere
Rutagengerwa n’ababisha rwa Mugumya
Umugabo wiciye muri Gikare cya Ngabe
Yayipfuye na Muhozi
Inyamuno yayikuye Ruraha na Mivumba.

Ndi umuheto utembereza igitero
Ku gitero cya Ruhunga mpamya Mutijima.
Ndi Nyamubuzababishakwishima wa Rwabizandekwe
Uko ntabaye ni ko nyaga
Sinzana amagasa masa.

Ndi Nyamubuzababishakwishima wa Rwabizandekwe
Ndi Nyamurangamirwanishe wa Rudacogora
Ndi Impunga ya Macikirwa yacuze inkumbi rukirema
Ndi umunya batinya wa Rutindamirambo
Inkongi zituye imirindi mu rwanga

Umuhunde yambanje uruguma i Buguzi na Mwito
Nkabarusha inkongi zituye imirindi mu rwa Ngabo.

Ibyivugo-Nkubito itikura iswa

1.Ngango ya rugusha, Ngarambe yo kulinda,
Nshumita bagwa,
Nkagongesha nitwaje ingabo yanjye Rugimbabigwi
Nishe umushi umushikazi arayidoda
Umwana ayigira ndende,
Icumu ligomba intumbi naligize ruzibanduru
Igikuba kiracika kwa Tabaro,
Inkongi iravuga mu Maramba,
N’ibisiga byamuliye byabyutse bisinda inkaba,
Bisingiza uwantanagiye.
Ndi rutanyanduru, ndi urwa Nyilimbirima,
Ndi indongozi mu nziza,
Gutera amacumu ku ruzi rwa Nyakarenga
Nali kumwe na Mugabo.
Ugendana inkomere nanze ko imfura zifatirwa,
Abandi barahunga ndarasa.
Inkota yanjye ni uruhuga,
Ndi Rugina, ndi Rwica abarundi, ndi urwa Mukotanyi.
Iryo mbona mu gico ndyicisha igicuku kigeze,
Ndi Ruhangara uwo indekwe yananiye,
Ndi urwa ndanze guhunga, nitwaza indengerabagabo.
Ndi uwa Rukoreranjunga, ndi ubukombe bw’umurindangwe,
Umuheto wanjye ni inkare nta nkaka itarawuteramo,
Nawuramvuye mu mataba ya Maza,
Nawurangiwe n’abashotsi, abashumba batawubonye.
N’inkuba zawikubyeho.
Ndi nzira gukuraho, ndi Nkubito ya Rukabu,
Ndi Rutaramanaguhiga.

2.Nkubito itikura iswa nkayisandaza,
N’uwo nyisanganye nkamushengurana umurego,
Ndi ingabo yica ingabe.
Ndi Rugira balirimba rwa Mpambara,
Ishashi ikomeje imihigo
Rudasunikwa n’impunzi,
Mpunzi ibyaye inkomezamihigo,
Ndi inyange inyagirwa n’amahindu ntizakure ibirenge,
Umugabo wa Kigeli.
Umutagendwa ku isonga,
Ndi umugaragu wa Rusakira rwa Sagisengo,
N’uwankora twavugana;
Ndi Rutamira amabeli rwa Kalicudegereza,
Umugabo utagira urugo ntarwanira icyicaro.
Ndi Rukabu rukubira ishyanga,
Ndi umugabo ndi umurwanashyaka,
Abatagira imiheto bakarugendamo.
Ndi Rukomeza rw’amacumu abimbura intambara,
Ngira imisakura isakaza induru
Inkomere zanjye ntizisindagizwa n’abarasa imitunguro.
Ndi Rwigerezaho sintinya aho rukomeye,
Nakomerekeje umuhunde ku cyambu,
Icyuma ndagitukuza n’ubu iyo nzigo baracyayimpora!

Ibyivugo-Nkubito itikura iswa.

Nkubito itikura iswa nkayisandaza
N’ uwo nyisanganye nkamushengurana umurego
Ndi ingabo yica ingabe.
Ndi Rugira baririmba rwa Mpambara
Ishashi ikomeje imihigo Rudasunikwa n’ impunzi

Mpunzi ibyaye inkomezamihigo
Ndi inyange inyagirwa n’ amahindu
Ntizakure ibirenge umugabo wa Kigeli.
Umutagendwa ku isonga
Ndi umugaragu wa Rusakira rwa Sagisengo

N’ uwankora twavugana
Ndi Rutamiramaberi rwa Karicudegereza
Umugabo utagira urugo ntarwanira icyicaro.
Ndi Rukabu rukubira ishyanga
Ndi umugabo ndi umurwanashyaka

Abatagira imiheto bakarugendamo.
Ndi Rukomeza rw’ amacumu abimbura intambara
Ngira imisakura isakaza induru
Inkomere zanjye ntizisindagizwa n’ abarasa imitunguro.
Ndi Rwigerezaho sintinya aho rukomeye

Nakomerekeje umuhunde ku cyambu
Icyuma ndagitukuza n’ubu iyo nzigo baracyayimpora !

Ibyivugo-Ni jye muzimyi !!

Nazinduwe no kuzitana n’umuzimyi
Muzimirizamo Rwantizimira
Ahinduka umuzimu
Yahoze ari muzima.

Nisasira Musenyi
Nkiyorosa Muvumba
Imfizi yo mu basare.

Ibyivugo-Munanguzi wa Runihurambogo.

Rutebukanimbunda imbere y’abasore
Rwa Mudasumbwa ntasumbwa
Inkaka ntahindagara habyutse imbogo
Imbirizi yazimaze mu ruzi.
Iyo yagambiriye umuhigo

Ahiga mu museke
Amasasu akayasobanura
Ari Munanguzi wa Runihurambogo.
Impara ziramurahira
Iyo ahize i Mutara amatamu ararwibonera

Yiciye Kibingo cya Rukayire
Yicira Kigarama cy’ Intaganzwa
Yicira Mwiri na Rumuri.
Muri Nyakare kwa Rwisumbura
Yishe Musumba wa Ruguru

Na Maburane ya Giseke
Rwishiki rwa Matunguru
Igitondo gitangaje
Yatanze abandi kwirahira
Uwamuhigaga urugero ati :

« Nimuze duhige Rugege
Rugerero aberetse ibigeni
Arasa imigereka
Bagerura imihigo »
Rugerero rwa Buruhukira

Yahiganye n’abarekezi
Yica urukeza rw’ingwe
Ingurube zihunga imigano
Yayiganduje abahutu
Ku Rutabo rwa Jenda

Ijoro ritahanye umwijima
Yambara amatabaza.
Ingwe iteye ubwoba
Abatindi bo mu Mutende
Atanga abandi guhurura

Ntiyahumbira nk’ abanyabwoba
Ayirasa izuru izuba rijya kurenga
Abazungu bamukora mu ntoki
Ko abakijije intambara y’ ijoro !

Ibyivugo-Mahingura ( Impunyu yo mu Rugezi )

Mirindi idakangwa intama
Ariko intambara nkayikanga
Ndi ipfukamiro ry’amakombe
Aho mfukamye hacika itaba.

Ibyivugo-Intwari

Rutajabukwa n’imitima ingamba zimisha imituku
Rwa Nyirambirima ndi intwari inkotanyi yamennye

Yashinze urugamba rukora amaraso ati Rwampingane

Ndi Mukaragandekwe nangwa n’ababisha iyo duhuye ndarakara!
Yubububububuuuuuu!!!!!!!!

IBYIVUGO-INTURO Y´UMUJINYA

Ndi inturo y´umujinya yarutigerera igicuku
yenze ibara ry´ igishwi n´ikibiribiri
ihirika mu rubingo iheruka gukoma ejo
nitwa CYARADAMARAYE

Ibyivugo-Inkubito ya Rutagumirwa n’ ishyaka.

Rukabu rugusha mu rukubo
Rukaziminega nkunda imihigo ikereye igitaramo.
Ndi ingabo itanguranwa ibanze
Rudasubira numvise induru ivuze
Ndi imanzi itagumirwa n’ inkindi

Abahizi bakagira intimba
Ngo ntibagira Ngabo isakarana inkindi
Inkezi ziyomba mu itabaro.
Ndi imbabazabahizi
Mpozaho ishyaka

Ni jye Ndibagiza bahisemo.
Ndi Rutanga baratira isata
Rudahogoza abo twatabaranye.
Rukabu mu nkera mbimbura aho rukomeye
Ndi intwari y’ ingemanabikombe

Rutagumirwa n’ ishyaka
Ishyanga barandirimba
Jye Rusenamugabo
Ndi inkubito ya Rutagumirwa n’ ishyaka
Ishyanga barandirimba.

Ibyivugo-Inkuba ibanza gukubita

Inkuba ibanza gukubita ya Rwiratiramihigo,
Ndi umutoni w’intambara,
Intwali y’Imbabazamahanga bankunda mu mihigo.
Bazi ko nahiganye umukogoto kuri Rutangira,
Abagitwaye imiheto batinya ku iteme,
Umutasi wa Basebya abonye natabaye ku isibo,
Asubiza bene Nyirantwali
Ati: Nimuhungire kuli Rutangira twatewe n’Imbungiramihigo,
Zatabaye ari igisagara.
Jye waziboneye muri Jenda,
Zatwitse ingerero z’iRuhunde na Rugundu;
Abantu baguye mu Gitanga,
Umubisha watembagaye inkwaya ni uw’Inkerakulinda
Uwiseguye imitimba ni uw’Inkerabatanazi,
Uwa nyamuturukwaho n’intambara yapfuye agisobanura intwaro!
Uw’intwali bakundira amarere yaguye mu rukuko;
Uwa Rukomerwa aheze mu rukara rw’inkuba;
Uw’inkaburamakuza yapfuye yakongotse.
Ingaraguramahina we yamuhinganye nk’iminega
Intwali ibanza mu iteme ya Rutebezandekwe;
Uwe yamuteye rwubikanshuro
Uwa Rushobora kulinda yaguye mu nshuro iraye;
Imbimbura kurusha ya Rutebezandekwe
Uwe yamuteye mu ivumbara ry’akato.
Intwali yicisha abali, uwe yamushahuje indekwe.
Indakaliraguhiga uwe yamuhamije amakuza,
Akimuratira ayo makuru abona inkuba zihindana imirera.
Rutivanga n’impunzi nizihiwe n’inkindi;
Munyankiko abwira Basebya
Ati: Sigaho uyu murasano nabonye abasore baduteye.
Umwe ni Ruti na Rutanga na Rutagerura imbaraga,
Ni indatungurwa ya Rutuma
Ati: Rutiyegura amahina ibyo guhunga ntabizi!
Jye yasanze mu mahina namurashe imisakura,
Andahira Rukanikasibo, ngo ntiyasubira inyuma,
Yanze gusiganira iteme na Rutaganira, ntawamuturukiraho
Atera intambara umukenya ntakire,
Yatera inshuro akagenda inshucu imwe;
Yishima akulikiye induru akaboneza indekwe.
Indabukiramihigo ya Rubuga ndi umusore sinifuza ko itabaro risiba;
Ntwara insatirabafozi, nayigize iyo kurengera imfura.
Ntako isa ni imfuruta murabaze Rwiratiramihigo,
Aho bavuze imitimba njya kuyiteranya n’Abakogoto
No mu itabaro sinayisiga.
Rusenyangogo igira urusenge ruyirangije.

Ibyivugo-Inkazi

Ndi Rukamatamushogoro rwa Ntamushobora iyo iwacu bataseye sinseka.

Ibyivugo-Inkatazakurekera

Inkatazakurekera ya Rugombangogo
Ndi intwali yabyirukiye gutsinda, nsinganirwa nshaka kurwana
Ubwo duteye Abahunde, nywuhimbajemo intanage
Intambara nyirema igihugu cy’ umuhinza nakivogeye
Umukinzi ampingutse imbere n’isuli,
Umurego wera nywuforana ishema
Nywushyizemo ukuboko ntiwananira,
Nongeye kurega inkokora nkanga umulindi hasi, ndarekera.
Inkuba zesereza hejuru y’icondo, ikibatsi kiyicana mu rubega
Intoki zifashe igifunga zirashya
Imisakura imucamo inkera, inkongi iravuga mu Gihengeri
Mu gihumbi cye inkurazo zihacana inkekwe
Inkuku yali afite ihinduka umuyonga agera hasi yakongotse
Umubili we uhinduka amakara n’aho aguye arakobana
Nk’ukubiswe n’iyo hejuru, abaho batinya kumukora,
Bati:Ubwo yanyagiwe n’Inkotanyi cyane,
Nimumureke mwe kumukurura ibisiga bimukembere aho.
Na byo bimurara inkera, bimaze gusinda inkaba,
Byilirwa bisingiza uwantanagiye.
Imbungiramihigo sinahagararwa hagati nk’abatagira ishyaka,
Ishyamba ry’umwimirizi ndiremamo inkora.

Ibyivugo-Indakalira kuvusha

Indakalira kuvusha ya ruhalirwashema
Umuheto ukura amahanga ku ijabo,
Waramvuwe mu ijuli rya Rutete
Aho waturutse ni mu rikomeye
Ruteranyangabo, inkaka zawukojejeho urwano
Rwema rw’umuronko ababaji bawugize inyamibwa
Mu kuwuntura ari inkare, babonye ko udakwiye ab’amakenga
Bati: nimuwushyire Inkotanyi cyane, we uzagira icyo awumaza.
Nywuhangajemo uruge uhinduka isarabwe
Ingabo nzigenda ku isonga, ni usanzwe ndi isibo
Tugisakirana n’urugamba, nibasira ufite impenzi
Ayitambitsemo amacumu abili, ndayikongeza n’umuvarugamba
Aho bayishingiye icondo mpaca icyuho,
Icyuma cyigerera ku mubili w’umukinzi, ari ugukura mu gitugu
Mbona umusakura umukungamo inkangwe,
Inkwaya irangira amaze kugwa.
Maze gutagaranya iby’i Bushagire, ntabaruka nambaye icyuma
Gitera abagabo ishema, bakinshakajemo cyane mvuga icyo namaze,
Nti: Rutinduka namwicishije umugereka, mu kuwukabura nkura mu gitugu
Usohoka yawukwijemo ibitenga, na we mukeba agitera umugeli,
Na Rwantabo ni uko namugize.
Umugaba muteye ubwuzu,
Ati: Murangamirangango, urampimbaje ngwino umbwire ibigwi.
Nti: Kuli Rugeyo nahagalitse umuhinza,
Nivugana umuheto wahiliwe n’ishya ubwo nambitse ingoma yacu.
Ati: Rwizihirangabo ubwo muteye kuli Ndago,
Ko induru yavuze ukitangiza guhurura, ni wowe wafatiliye Abahima?
Nti: Urabaze Nyilingango,
Ingundu nayigabizaga nyirayo agaragurika mu nkoro y’inka!
Ati: Ese Ndengabagahizi ko bawugwijeho amashinjo,
Uwambaliye ku cyenda gisa?
Nti: uwo kwa Murengezi yasagaga icumu,
N’uwo nacuze inkumbi mu Busarasi;
N’uwo nasigiranye mu misibo y’intere,
N’ubwo duhomboye inteko nalishe.
Ati: Ndengabaganizi, uwambaliye ukuli,
Ni umulimo w’intwali abatigeze mu ntambara nibegame uwivugane.
Nywiregeye mu byano nizihira abagabe b’Inyarubuga,
Abashakamba bandangamira nywusumisha
Bampitira mu ngororano, mvuga n’aho nabaye ingenzi
Ntawe ukingisha impaka,
Bazi ko Impangazamihigo yanterekeye gutsinda amahanga.

Ibyivugo-Imyato y’impotore

Ingangare sinzi gutinya
Ahubwo ndi inkaka mpotora induru.
Umugome yaje yigaragambya
Agambiriye gutsinda
Ansanga ku isonga nsanganiye urugamba.

Ubwo mpita mwirahira,
Nti Rutembagazamakombe rwa Mudasongerwa
Sinkangwa n’ababisha intwari twatabaye.
Mpatana amakuza aho rukomeye
Ababisha bagashiguka banshinyikiye

Naho ntibaziko ari jye Rutembagazamakombe.
Rwoganangoga i Nkuba twitoza gucura inkumbi
Natsembye ababisha ku rugamba rw’umuheto.
Abanshiye ibico nabaciyemo
Nsohoka nsanga Rwadukanakurinda

Banyita Ingombamihigo y’ishema ryinshi.
Dore ko nabyirukanye inyange
Inyambo idasubizwa inyuma,
Nitwaza amakuza akuza abahungu
Ngarika mu nkubiri mbasarika Rusokanayibisongo!

Ndi imanzi namaze ababisha,
Ndi intwari mpora ku rugamba menera intore.
Ndi indirima ya Semwaga Sengabo isarika abanyigimba.

Ibyivugo-Igituma bandirimba.

Igituma bandirimba mu bihugu byose
Ngira ibirindiro bishyika ku ijana
Abazi kubara barahanshinga.
Hari uwo niciye mu Ishishi no mu Bushora na Cyimbu
No mu Ruvugangoma rwa Musekera

N’ icyuma navugirije kuri Cyinuma.
Niciye i Rubona rwa Tunda
Ntamirije umuheha mu ruhanga rw’inyambo.
Niciye ku Rutambabarenzi rwa Kidaturwa
Ntamirije uko ntamirije uku.

Nica Bisangwahabona mu Mushya wa Murori
Mporera Nubaha akibona.
Nica Rutuku ku Ihenda anyihamagariye.
Niciye mu ritagendwa rya Ngiga
Ndyivugiyemo rihinduka ibirori gusa !

Icyivugo cy’igitoki

Ndi iseri ry’igitoki niba ndi imbwa ndamaze!

Ibyivugo by’amaningwa.

l. Byavu bya Mureganshuro afatiwe ku mwaro wa Gisaya, ati: « mfite umuheto wanjye Rwego rugana urwo mu bagabo ku Cyeshero cya Ntosho, ngo pfukama umurase mugabo udashashira amagate, ndapfukama ingoma inyumva neza i Nduga, nyikatazamo mbwira Karinga ibigwi.

2. Inshyikanya ku mubiri ya Rugema ahica, icumu ryera ikigembe nariteye umuhima kuri Gakirage, akirangamiye ubwiza ndarimugabiza riramugusha nk’ubukombe bw’ intare; mbonye ko rimubaga ndamushinyagurira, nti « aho si wowe wenyine, n’ uw’ i Bunyabungo ni uko namugize. »

3. Intwari bazi Rukazamihigo, ndi ubukombe bw’ inyamibwa, indege y’amarere maremare yangurukanye bidatinze inkura i Bujumbura sa moya, ingeza i Bruseli sa tanu, nsanga abasoda bahangaraye, sinakurwa umutima nk’abanyamusozi, imbunda nyirekurana umurego.

4. Intwari yemeye kurinda ya Nyirimbirima, imbuga nayituye mu gituntu cy’umuhizi, abatinyi bata ingabe, abatware bati « ni Mugabo urasana ubudatuza wa Rwitarika amasibe, ngombwa ya Runihangabo, iyo njya kwegura ingogo sinuzura n’ inganizi. »

5. Inyuramahanga isonga Ruhanika, Ruhimbaza kurwana rw’umutwe wahamye, iyo nuhiye uruti rw’umuniho ndwana ishyaka ry’iwacu, Rubabaza iteme Rudakukwa n’imitima, ngira ngo nshake ikigomwa cy’intore, aranga aramunshikana; Rwabiza icondo rirahinda, ngakubita ndi intwari y’ibanze.

6. Mashema y’intwari ya Nyantaba, iyo nishimanye intanage intambara ndayiharira, nta we undinda mfite umuheto, nategeye n’ufite ingabo ndamurasa, urutoki rwa marere rucana n’amaganya; intoki zifashe igifunga zirakongoka, nywitira ko Rurigurabagabo; nawubonye inkaka muri izo nkuba, sindakawubona icyangwe; ndi kumwe n’ icyaga twahize ubugabo.

7. Minega yibasira igitero nkivuzamo inkota, umuhungu wo mu ngeri nemeye guhiga, ndi ruheza aho induru ivuze, ntimugira isuku mwe munzaniye irivaruganda! Ndwana ibyo nahize, ibyo guhunga nabigize terera iyo, umwami
w’i Gisaka azi icyo namumariye.

8. Mwerekerarugamba wa Rugemanduru, uwo basenga isuri wa Rusengatabaro, ndi sesero ry’ ibyima, ndi uwabarinda ibyuma, ngeze mu nduru ngaruka mu ntambara nta bwoba.

9. Ngoga ikotana ishyanga ngo hatagira igisigara, ya Rusengatabaro nabaye imena mu z’ imbere, nta wangurana umukinzi byamukura ku nkomere zinkunda ibikabije, nazikingiye umubiri Kinyanza cya Butaka, nategetse urugamba
ku manga ya Ruharaye ndwiciraho.

10. Ngambwa nabaye ingangare mu ngabo ntihagira umpinyuza, Mpabuka nta rugamba ntabamo ingenzi, ndi Ngeyo itayoberana aho rwamye, inanga ndutikura mo indekwe.

ll. Niciye i Bushora na Kibumbu, nicira i Buvugangema na Musekera, nicira mu Butagendwa bwa Ngiga, Rwirahira Musahaha rwa Musatirizanzira, bagize ngo Busigi na Ruserera ntiyambukwa, nayambutse ndi kumwe na munywanyi wanjye Rusengo rwo mu Ndaheranwa.

12. Niciye i Bushora na Kibumba, nicira i Buvugangema na Mutakara, nicira mu Butagendwa bwa Musekera, bagize ngo Rusizi ntiyambukwa, nayisimbukanye impirita ndi inyamaswa y’imico myiza, yaruzimizambuga, ndi intwari y’amarere; niciye ku Cyeshero cya Ntosho, umwami angabira kabiri, ndi Rwuhiramisakura rwa Mirindi izira gutuza.

13. Nkubito itihoreza induru, Rutikurana amakuza, nsanganya igitero n’iyo gihingutse ngiterana imbaraga, Ngarambe itikura imbere y’ingabo ndi Rwema badahiga, ndi Nkubito idasubiza imihigo ya rugamba, ni jye Rutavutsamakuza.

14. Nkubito y’abadahunga, ndi Ruhungira iminega, Rwego rw’ikirenga; igituma abahungu banyita umusore, igihanga sinakimereye ubusa, kera nari igihangange. Ubu ndi igihezabugingo, ndi ingoro y’Imana, Rugaraguramacumu rwa Ngarambe, sindambirwa ku rugamba, nk’abahungu b’inkorabusa, ndi umusore Gatendera, Nkota y’umugara, nyamukemba abo isanze.

Ibyivugo by’amaningwa (III)

1.Ruyenzi rw’ivumbi, nagiye gusoza urugamba nsanze ruremye ngumayo, ibitugu ndabitigisa, imyambi ndayisukiranya, abari mu mpinga ya Rukukumbo bati: Ubanza ariho ruremye, bati: ya Ndemarugamba iranesheje ujye utarama ijabiro

2.Rwabugiri yari yansizeho intwali yo gutsinda amahanga, zirakubira nku bita iy’imbere, nica Senyamabango mu Butagendwa; uwo nyina asohorezaho umutima ndalimucinya rimucikiramo; nti: Wimvunira uruti nta handi nzakura umunzenzi; ndi Nyamutwarajoro mu ijanja, ryanga gucya nkalibangira ingata, ndi akamasa k’ubugabo ka Rwangaguhunga, wakagera mu ruhanga ukaba wihaze amagara

3.Rwigerezaho intwali zisarika n’ababisha rwa Mutagisha ndi ubukombe banshimira imyato, ntwara umuheto ukaba impangare uhora utaruhuka intambara n’intanage zawo zirawizihiye. Nyimbuzi ubwo aduhereye inkindi i Kabare, ilya mpinga ya Kirabo iratwibonera, ilya mpinga ya Ngoma kwa bene Mbogo ntituragatuma bageza imbavu hasi; uwo muheto wararanzwe Shyali hirya y’ishyamba lya Ngabe, wararanzwe Nyarusange rwa Ngeruka hilya y’urugerero rwa Magege; wararanzwe Manyeli ya Mashinga hirya mu ishakiro ly’inkuba n’ amasirabo, zawishinjijeho ntizawukuraho n’ibango na limwe

4.Rwizihirangabo rwa Mugenza, icumu ririnduza abatanagishije, naritoneshereje uku1i ubwo nditeye nyili umuheto ku Gatare ka Mubimba, naramwishe sindakamudandaza, yaborogaga ryamugejejemo ubugi rirasohoka risesa amaraso, aralisinda nk’uwari asanswe hasi, liramuhorahoza nk’uwo kuri Mashaki, nalibanye igisagara mu ntambara y’ibuvune, narivunyije bene wabo barapfa barashira, n’abasigaye barahaba, ryabahalishije igihugu cyabo

5.Umuheto wanjye ni igitare wumva igitero ukavuga ibigwi, ingabo yanjye isengatabaro ikingira iz’inkenzi bananiye Rukanikamugabo, ndi uwaraye mu mihigo ndi Cyaradamaraye.

6.Umuheto wanjye ni ikiramvuramvu nawuramvuye hakulya y’ishyamba lya Ngabe, inzovu n’intare zawikubanzeho ntacyo zawutwaye, zawusize uruheha mu ruhekane rwa ruguru, nywugejeje imuhira abakobwa basiganira kuwusiga, abahungu basiganira kuwisimbuka; nishe agasimba gasa n’umuntu mu mpinga ya Rukukumbo, maze gutontoma nk’intare, ujye utarama ijabiro.

7.Umuheto wanjye n’umutana, nagiye impaka n’umukinzi ngo ntiyatoboka, ubwo ndapfukama nkoma imilindi hasi ibyuma byivugiza nk’ingoma hejuru y’ingabo, arashya wese wese bose batinya kumukora ngo badashya ngo yanyagiwe n’inkotanyi cyane; ni bwo negukanye izina ry’ubutwali nitwa Ruhalirwashema rwa Yuhi; ni jye ngabo itabwira ababisha neza, maze abatakili umutwe w’inkomezakulinda bagahungana iminega, ujye utarama ijabiro.

8.Uwo indamutsa idakema na hato, rutiyuhiza umuheto nkunda gutakisha, warakaliye itabaro, sinawutiza mu ngango nagambiliye n’umutasi nti: Uze kuntabaza mu museke, sinacana mbaliye urukerera ngishyikirana n’intambara intoki nzongeramo umurego, ndafora ntambutsa urwano, ngejeje ku nkike y’urutugu, umukinzi mutera ubwoba ingabo ye nyishingira imitimba mu mabara, amabango amutakara imbere; izuba ry’amanywa rimuvuyeho ntiryamumara imbeho, nsigara nsingiza uwantanagiye.

9.Uwo inyamibwa itarumvwaho gutinya, sindakawutinza mu ngango nagambiliye n’umutasi, nti: Buzajye gusesa nicana, nshyikiliye Rwamuza n’umuronko, intoki nzongezamo umurego ntambutse Urwanda umukinzi mutera ubwoba, iyo nkuba yo mu z’i Ruguru nanga izi ntambara nitwaza Rusenamugabo; Ngoga bavuga inkubito impinga ibyaye iz’umutwe, nitwaza Rwuhambavu.

10.Uwirahira bicika uwananiye aho rukomeye wa Rukikanshuro, ntwara ijana ry’ imisakura ndi Indoha barata y’umurasanyi wa Rutisukirwa, Kalinga nayimulikiye imyambi yasohotse, na Rushimirwabigwi ati: Mbe ntwali yo mu masonga, ati: uraze n’amashinga yanshinguraga ingobe mu ngondo ingundizi mu bitugu.

Ibyivugo by’amaningwa (II)

1.Kayonga ka Bwihura na Bwihuramisakura mu Bwira na Nyampaka, nishe Bitahura uruguma, ngira ngo nshake ikigomwa cy’intore, aranga aramunshikana; Rwabiza icondo lirahinda, ngakubita ndi intwali y’ibanze.

2.Rubibi rw’intwali rwa Ntalindwa, Rudakemwa sindikura mu ntoki naliteranye icyusa, nabaye icyogere mu nyambo, nimanye inka n’inkomere nagimbuliye abatabazi mu Bweru bwa Juru, nabaculije inkumbi nacyuye inka n’imfizi, mba icyegera cy’umwami.

3.Rudacogozwa n’abafozi indi mitwe yigishwa kurwana, sintoterwa gutabara ku nkiko ishyanga, iyo nkiranye n’intambara urwo rugamba rukirwa na bake; inkuba ya Runyagiranduru nkubita inshuro nyitera amacumu.

4.Rudindagiza guhama, ndi itumbi rya bukana, nalindagije Mudakikwa na Mukikababisha, iyo nshatse kubura indekwe nsa n’inkangu y’i Buhoma. Igituma abahungu bankunda nuko ndaza umutima ku ngimbi y’umuheto, mu gitondo nkazawuzindukana, ndi isata bakomera igatumburuka, akambi kanjye k’urutete nagakubise umunyagisaka, nirukira kumushahura

5.Rugaragara aho Indinda zikotanira, Rwamucurankumbi ndi rwisasira abarakaje imihigo, ndi rusanganirantambara, nkayikubita inshuro abatangira bakanyifuza; ingabo yanjye ni isuli ya rusanganira abafite imyambi

6.Rugema rudatinya intanage intambara nyiboneza amakuza, Rwema rwo kubarusha nkundirwa no kuboneza inti, nimanye Rwabizambuga; nimanye Sekabwa ka Musanganya, nagimbuliye abatabazi mu mutwe wacu banyita inkaka, nitwa Rutagerura ubugabo

7.Rugina ruhora umutware ku mutima, ndi rukera intabaza intambara imaze kurema imyambi irangira, ndi nyamwicara ku murere abakobwa bakanzanira inkuruba yo ku Muvumba, ivugisha umugabo amagambure; ndi nyamuca mu gakangaga abakobwa bakagacira icyo, ngo mico myiza yanyuze aha!

8.Runihura rwa Kiroha, ndi Ruhigira rwa Ntindo ngera iyo rwaga nkarwana, ndi Rucyahirwa abo ndusha, kukotutarugeranaho, ndi Njyarugamba mboneza amakuza mu rukubo abatirinda bikubura.

9.Rushimutamuntu rwa Nyamashara, ndi imfizi y’icyaga kandi ndi ingare n’ingalika mu mahina, nkaba imfizi itsinda bihinanye, ndi ruburamanywa Rwagitinywa, rutabura ubugabo ngeze mu babisha, Rwagitinywa rugina ntibamburanya itabaro, ndihoramo jye nyamibwa y’umutwe.

10.Rutajabukwa n’imitima ingamba zimisha imituku, rwa Nyilimbirima ndi intwali inkotanyi yamenye; yanshinze urugamba rukora amaraso, ati Rwampingane! Nti: Rukaragandekwe nangana n’ababisha iyo duhuye ndarakara.

11.Rutegurambura Rwagitinywa ndi Imana y’abatabazi, igihe nishe Gifashi zifashe aka Bunagana, nari umwana w’umushumba, baherako bandirimba mu itorero, icyo gihe na n’ubu nitwa Inkomezamihigo nabyirukanye nkili umwana.

12.Ruti rutikura intore intambara icy’ubwo Rwagitinywa, ngira igitinyiro mu bahungu, nkaba ruhananti mu gituza intwari zimaze gushyikirana; nkaba rushitamugabo, nkubita negura inshuro, umuheto wanjye ntukezwa n’abirabura.

Ibyivugo by’abana

1. Ndi Nkubito idatinya,
Ndi Nyambo sinkenga,
Mucyo wa Rutinywa,
Ndi umuhungu ntibyijanwa.

2. Nkubitiye umuntu mu gikombe,
Ndamuzamura mukubitira mu gahinga,
Ngo ejo batagira ngo ni inkangu yamumfashije.

3. Ndi Nyamugendamubimbere,
Singenda mu b’inyuma,
Ni jye Nyambo yogeye.

4. Ndi agaca mu ziko ntigashye,
Ndi inkuba y’ amaganga.

5. Ndi Gatobotobo ka Ndabateze,
Natega neza ndagatabaruka.

6. Nagiye ku rusenge
Ibitugu ndabitigisa
Imyambi ndayisukiranya,
Abo twari kumwe ndabacyaha
Nitwa Cyaradamaraye.

7. Nahagaze mu mpinga ndasa umwambi
Umukobwa arambona, ati:
Uno muhungu yarasa neza arakandongora.

8. Ndi akana k’amanyama ka Runyanyaga
Nanyanyagije imyambi mu rugo rwa Muvunyi
Ndi umuvunankokora wa Nkomati
Nice ngeze ku rugamba, nkarutera
Jye nyamibwa y’ umutwe.

9. Ndi akavuzavuza, kavuza amacumu kakayavundereza,
Ndi umuhungu w’ishema.

10. Ndi inkubito idatinya
Ndi Nyambo sinkenga
Mucyo wa Rutinywa
Ndi umuhungu ntibyijanwa.

11. Ndi inkubito isanganwa igitero
Rwagitinywa ndi Imanzi,
Ndi umuhungu wemeye imihigo.

12. Ndi nyamugenda mu b’imbere
Singenda mu b’inyuma
Ni jye Nyambo yogeye.

13. Ndi Nyamuturukira intambara ku mutwe
Ngira ngo nyitere amacumu
Rwa Ntabashwa ndi umusore w’imbungiramihigo.

14. Ndi umuhungu ndi umuziraguhunga,
Ndi inyamibwa idacibwa umutsi
Si ndi agatinya kuvuga ibigwi byanjye.

15. Ndi uwo baririmba ijabiro rigacya
Rukerantambara ndi Rusengo basanga kwa Kagenza.

16. Nkandagiye mu gikararanka
Agakambwe karikanga,
Nti: » Humura nyagakambwe
Ndi Mirindi y’abasore
Nyamuca mu gitaramo igitondo gitangaje
I Nyanza kwa Rudahigwa ».

17. Rukamatamuheto rwa Mwiyahuzi
Nta rugamba adatwaraho ubugabo
Rukukumbashingwe rwa Mushimwa
Yakoze mu cyibo akuba icyinyo
Yari yarahiye Cyirima ko nta cyo yariye.

18. Umuheto wanjye ni igitare
Wumva igitero ukavuga ibigwi
Ingabo yanjye ni isuri
Isengatabaro ikingira iz’ inkenzi
Bananiye Rukanikamugabo
Ndi uwaraye mu mihigo
Ndi Cyaradamaraye.

Ibyivugo by’abana (III)

1.Nkubise umunyagisaka amasaka arasimbuka,
Yiruka ajya kuyatora,
Nanjye niruka njya kumushahura.

2.Nkubitiye umugabo mu kazibaziba,
Akazizi karamurenga, biruka bajya ku mushaka,
Nanjye niruka njya kumushahura.

3.Rukamatamuheto rwa mwiyahuzi,
Nta rugamba adatwaraho ubugabo,
Rukukumbashingwe rwa Mushimwa,
Yakoze mu cyibo akuka icyinyo
Yali yarahiye Cyilima ko nta cyo yaliye.

4.Umuheto wanjye ni igitare wumva igitero ukavuga ibigwi,
Ingabo yanjye ni isuli, isengatabaro ikingira iz’inkenzi,
bananiye Rukanikamugabo;
Ndi uwaraye mu mihigo, ndi Cyaradamaraye.

Ibyivugo by’abana (II)

1.Ndi agasiga kisize umutuku,
Nkitwa ikirashi cy’abahungu,
Nkitwa icya Rusengo.

2.Ndi bitugu ndi bigaragara ku iteme, ndi nyamurasa aho ngamije.

3.Ndi Bisogota ndi Bisogotanyi,
Nivugiye ku rusenge umwana yivugira mu nda ya nyina
Nta handi lyabonetse.

4.Ndi ingangare y’isata yasa abakinzi,
Milindi y’abasore, rubanzilizangabo.

5.Ndi inkubito isanganira igitero,
Mu gitaramo cy’abandi bahungu, ndi icyago.

6.Ndi inkubito isanganwa igitero,
Rwagitinywa ndi imanzi,
Ndi umuhungu wemeye imihigo.

7.Ndi inkubito y’abato
Nkubita ingamba zikerekerana.

8.Ndi rwanga kubanzilizwa
Mfite amacumu mu milindi y’abato,
Nkubita ingamba zikerekerana.

9.Ndi umulinda abikwiye,
Nishe abantu babili imyambi itaratura impumu.

10.Ndi uwo balirimba ijabiro rigacya,
Rukerantambara ndi Rusengo basanga kwa Kagenza.

11.Ni jye Gisuma cya Rusekabahunga,
Nyabarongo ba Rugina, ati: Urumva Nyirangabo ngo ndagira?
Ati: Ndumva jye Gisuma cya Rusekabahunga,
Nyabarongo ba Rugina.

12.Nishe ibihembe nica n’ibikungu,
nanirwa n’intwali zifite amacumu abili.

13.Nkandagiye agasaza agakambwe kaliranga,
Kati: kano kana ni agakenya
Nti: aha data si ndi agakenya, ndi agakinduzi ka Kigeli,
Ujye utarama ijabiro.

Ibyivugo by’abagabo

l. Inkerarugamba y’ umuhungu
Ab’imihisi ntibamburanya imihigo
Barareka nkayibanza jye ngabo y’umutwe.

2. Ndi imbonezamyambi ya Rugina
Ndi umugirwa w’ intore
Intambara iteye ubwoba nyibanza imbere
Ndi Ruterabwoba ndi Rutaramanaguhiga.

3. Ndi isata ishoka bagasamara
Ndi bishyika bishyika umutware ku mutima
Ndi Inshyikana ku mubiri
Ndi ingeri yasumbye inkiko.

4. Ndi Mihigo itarambira abahungu
Minega icyaha induru
Rubabazigitero igitaramo gihimbaje
Ndi Rutikanga urukubo ndukotanamo.

5. Ndi Ngabo itagerura icyusa ya Runyagiranduru
Intambara ngezemo ntishogosha
Nkaba imanzi y’ abacu.

6. Ndi Ngoga bavuga inkubito
Ndi Rukerakubarusha
Inyamibwa narogeye mu yindi mitwe.

7. Ndi Rubimbura ahananiranye wa Simpunga
Umuheto urengera imfura nywuhorana mu ntoki.

8. Ndi Rudakubana mpamya induru
Indamutsa murwanira ishyaka
Ndi umuhungu udahehembya amakuza
Ngira impambara mu mihigo
Nkesha indatirwabahizi.

9. Ndi Runihura mbanje mu iteme
Intwari bahariye ibanze
Rudasongerwa n’ amasibe
Ndi inkuba ihindana iminega.

10.Ndi Rupfukamiramakombe rwa Nyamukeba
Ndi n’ Imanzi ya Rukubamo
Semwaga wa Rugango
Ndi ingabo inesha igitero.

ll. Ndi Rutayoberana mu nduru rwa Semwaga
Rukabu ntwara Rubibi rugerna ikirari
Nyibana mu nduru
Runihuza iminega
Ndi icyamamare cy’ umutwe.

12. Ndi Rwema rw’ intare Rubaririzakobe
Inshongore sinagarambye ndi Rubabazigitero
Ndi umugabo ushita ababisha ku ndekwe wa Rushimirwabigwi
Ndi umushumba w’ urugamba
Ndi uragira amakuza.

13. Nkubito itihorera induru
Rutikuranamakuza nsanganya igitero
N’iyo gihingutse ngiterana imbaraga
Ngarambe itikura imbere y’ ingabo
Ndi Rwema badahiga
Ndi Nkubito idasubiza imihigo ku rugamba
Ni jye Rutavutsamakuza.

Ibyivugo by’abagabo b’intwali (IV)

1.Ndi Rwogezwa n’ingabo rwa Ngango,
Singarambira urugamba nka rubanda rw’inganizi,
Ntwara amacumu adahemba.

2.Ndi umunihuzaruti wa Rutamu urugamba dutonganye ntirutaha,
Ndi rubalirizakobe.

3.Ndi umuzibanduru wa ruzingandekwe, ntwali imena urugamba
Iyo nyibanguyemo amakuza abatali isibo barasigana, nkarwigiraho na Nkubito.

4.Ndi uwo amahina adakura umutima,
Uwo imbambanyi zikundira kwizera wa rwuhirandekwe,
Ndi umutegeka w’intambara intore zangize uwo kulinda.

5.Ngoga yasiliza mu masoko, Ntare yasanze ndi rusumbanyamugabo

6.Nibiliye mu iteme niburukira mu itabaro,
Intukura nyikuye mu za Matama,
Umubisha mutambika ku ruhembe rw’umuheto.

7.Nyahuzi y’amacumu ndi rutinyirwa amakuza,
Iyo ngeze mu gitaramo nta mutware umvugana impuhwe,
Ndi Mwaga w’Indinda.

8.Nyamuturuka intamabara ku mutwe,
Nyitera amacumu ngira ngo idakira uwa Rugemahabi,
Ndi Njyarugamba.

9.Nyili umuheto w’imfuruta nawukubise umuhima ku nda,
Umuhimakazi arayidoda, nkaba rukindurambavu.

10.Rubabaza igitero rucyaha abaganizi, inyamibwa idatinya,
Ntera inshuro ntigaruka.

11.Rubabaza kubarusha, rugumaguza ingango,
Rushengurana inkindi, inkuba idasongerwa nishe Sumiramya.

12.Rucumitanamifuka rufungulira amaco,
Icyo abandi bamukundira ntacikwa n’uwo yahamije.

13.Rudakenga bavuga imihigo, rukemampunzi batijana,
Ndi inkuba irakazwa n’induru.

14.Rudatsikira yumva induru rwa Nyandekwe,
Ndi indongozi y’urugamba, iyo ruvutse ngenda imbere.

15.Rugaragara ahananiye ingimbi rwa Ngabo nziza,
Nkubita urugamba rugishyikirana, nkaba ruhindananjunga intwali y’ibanze.

16.Rusakarana inkubito Rwagitinywa,
Inyamibwa yo muli izo nkuba, ndi rulirimbwa ahananiye indi mitwe.

17.Rushimutamuntu rwa Nyamashara,
Imfizi y’icyaga kandi ndi ingare y’ingalika mu mahina,
Nkaba imfizi itsinda bihinanye, ndi ruburamanywa Rwagitinywa.

18.Rutabura ubugabo ngeze mu babisha,
Rwagitinywa Rugina ntibamburanya,
Itabaro ndihoramo jye nyamibwa y’umutwe.

19.Rutaganira nenze ingabo, rusuzuguza abo twahigiye gusohoka,
Ndi imanzi mberewe n’umurera.

20.Ruti bataramana inyuma, ruboneka mu b’imbere,
Rusatira aho twateye, rutagarukanwa n’inshuro.

21.Rwigerezaho nkumbuye kuba intwali,
Rwa Nyilimbirima ntwara imbibi y’umukore, sinyigura umukinzi,
Niciye mu rwamu rw’imbunda, imbungiramihigo zizi icyo nazimaliye.

22.Rwononamirera rwa Mugema, ndi ikibyiruke cy’inzovu,
Narasaniye mu bikombe ibitare birakuka,
Abo mu gicu birahira Rwahama rw’i Muganza.

23.Mihigo itikura isuli igasandaza n’uyikinze, si ndi isibo muli izi ngabo
Uwarobanura ingenzi yambanza jye nyamibwa.

24.Mugabo umenera intore mu ntambara iteye ubwoba,
Yishe nyir’ibiti, yiciye Nyamikingo umwami yamutumye,
Yishe na Rugina rwa nyir’icyahi.

25.Muribuzi wa Rumanzi inyota y’amacumu;
Runyagiramihana n’ubu ni ingwe, akumira urugamba,
Ni inkerarugamba itagamburura.

26.Munyurangabo wa Rugango, rugandura amakuza,
Mbona amakombe y’ibyuma nkarwanira kuyasanga.

27.Munyurangabo wa Ruhuta, umuhungu sinitalika intambara zambonyeho Rugina.

28.Wambajije Mudakikwa na Mukikwababisha,
Iyo nshatse kubura indekwe nsa n’inkangu y’i Buhoma.

Ibyivugo by’abagabo b’intwali (III)

1.Ndi Minega icyaha induru Rubabaza igitero,
Inyamibwa y’abankunda
Rwema rw’umutwe ndi ingenzi ibamenera.

2.Ndi Minega idasa n’impunzi, intambara isezeye abayisalika,
Rwamwaga nsezera ingabo.

3.Ndi Minega ya Rubimbulirangabo, sintiya gukotana ikobe livuze.

4.Ndi Minega ya Rugambwa, ndi rukanika abo ndusha kuba umutwe.

5.Ndi Mutarugera wa Rugina, ishyanga mpagomwa umusore.

6.Ndi Mvutaguranamitali ya Rutamu rw’isabutanga,
Uwo abatware bakundira icyusa,
Mu Mbuga na Nyamisagara nasatiye intambara.

7.Ndi Ngoga ihanikira abatinyi, abatali aho rukomeye bakubirwa inyuma.

8.Ndi Ngoga ya Rugango, urugangazi mpindana umwaga.

9.Ndi Nkubito ilirimbwa ku iteme ya Rutanguranwashyaka,
Ndi ruti rwemeye amahina,
Ndi Ngoga bavuga imbaraga ya Rubabazandongozi.

10.Ndi Nyamuhurura bahunga, wa Ruhozamihigo, ndi Ruboneza ayera ibirenge.

11.Ndi Nyamukabukira ilidahemba, lyajya guhemba ligahetura.

12.Ndi Nyamutikura inshuro ibigembe wa Rugemanduru,
Umugirwa w’urugamba narukenesheje banyaga Inyagirabahizi.

13.Ndi Rudacogozwa n’abafozi, nikingiye ingabo itanyeganyega.

14.Ndi Rudakenga bavuga imihigo, rutaganira nsumba ibigarama,
Inkebamugabo ya Bigaga, narashwe mu biganza mvuna igaju lya Munana.

15.Ndi Rugaragara ku rugamba rwa Nyandekwe,
Imfizi irwana ishyaka, ishyanga, baranyifuza,
Ngo ndi Milindi imenera ingabo.

16.Ndi Rugaragara urugamba rukomeye,
Ndi rusesa igitero igitondo kigatangaza.

17.Ndi Rugaragara mu z’imbere, rushinguka mu z’inyuma,
Ruterabwoba, Sebuharara Nkombe ya Rugina
Nimanye inka mu nkoko, inkomere zinyita Rugina.

18.Ndi Rukanika amakuza, ndi Nyilimbaraga y’ishyaka,
Ishyanga ntibaranshira amakenga,
Ndi inshongore ikaraga ababisha, ndi ruti rutavaruka n’amahanga.

19.Ndi Rukelikibaye amasonga abaliriza iyo bicika.

20.Ndi Rusakara nkubita inshuro rwa Ngabo nziza,
Niciye ku cy’ihubi, abahungu bahurura bantabaye,
Nkitwa inkerarugamba itagamburura mu mihigo.

21.Ndi Ruti rutavaruka n’amahanga, abo mu mutwe wacu baranyifuza,
Ngo yaje Rukabu bisunga isonga batijana.

22.Ndi Rutinywa rutima intambara igicuza, ndi icyaga kibageruza.

23.Ndi Rwamamara mu ntambara,
Rwa Mutagisha imitwe y’imenerarugamba,
Iyo nzilimo ntizikubana ngungiza amahina.

24.Ndi Rwema rw’abahizi, rwogezwa n’abagabo rwa mucurankumbi,
Abanyamahanga bangize indahiro.

25.Ndi Rwigerezaho intwali zisalitse,
Ndi nyamuca aho batinya wa Rubuza imanzi gutabara,
Ndi ruti ruhorera abishwe n’imyambi.

Ibyivugo by’abagabo b’intwali (II)

1.Impindanyamugabo ya Mpabuka,
Ntwara amacumu asohoka mu ngabo.

2.Ingabo yanjye ni isuli ibana n’iya Rusanganirantambara,
Iyo nyishandaje mu rugamba ntirugaruka,
Ababisha banyita Rukenyantambara.

3.Ingare ya Ruhanga ndatsa rugashya.

4.Inkomeza kulinda ikubitana ishema n’isheja ry’abato,
Ndindana ingabo.

5.Inyamibwa ikwiye Musinga, ya rusakara mu mahina,
Ntwara umuheto w’urusobe.

6.Inyamibwa yo mu nziza, ya rutazilikana guhaba,
Umuheto udashyirwa isuli imbere, nawugize mana y’abagabo
Ntawanjye ukomereka nywufite.

7.Iyanjye ngabo ni igitare ibana n’iya Rutambikamugabo.

8.Ndi igikwerere maze guhama, ndi ubukombe butava izuba,
Ndi nyamutera inka kureta.

9.Ndi igisagara cy’ubukombe kidakomwa imbere n’abashakamba.

10.Ndi impalirwasibo ya Rukemasibe, simpunga zicana.

11.Ndi impuruzwa y’impezamihigo, rudasubizwa n’induru,
N’ubu mu mahanga baracyandilimba,
Ngo icumu lyanjye ni rudahararukwa n’intoki.

12.Ndi inshogozamugabo, niciye mu ntanzi,
Abatari intore intambara irabagarukana.

13.Ndi ingorabahizi nisheshekajeho inkindi, ndi ruti batinyira ubutwali

14.Ndi inkubito idakubana mu ishiraniro, rushengererantambara,
Intore itumirwa aho rwaremye, ndi rutsirika ababisha igihumbi turwana.

15.Ndi inkubito ya Rutikurana, Rwagitinywa icyaga cy’inkwaya,
Rutaganira n’icyangwe, ndi Rucyaha igitero.

16.Ndi intore ya Nyantabana, ntawe undinda iyo mfite umuheto.

17.Ndi Mihosho ya Rutare, ndi rutaramana guhiga,
Rutirengagiza induru, intwali nshaka kwuhira indekwe.

Ibyivugo by’abagabo (V)

1.Ruburamanywa Rwagitinywa, ruburabuzamugabo,
Imanzi itagarambye, umuhizi mberwa n’inkindi.

2.Rudahangarwa n’abaganizi,
Rwagitinywa ndi umuhungu mpora imbere,
Cyuma ndi rudahangarwa n’imyambi.

3.Rugaragara nenda ingabo rwa Ngarambe,
Ingangare ndi runihura narahamye.

4.Rugemangabo ngema intambara ku mubili n’ibigembe
Nkayitera ntikenga, ndi intore Rutikanga.

5.Rugema rugusha mu ntambara intabaza igombye inkerarugamba,
Jye nkuba yo mu nkerarugamba nkubita nasa imirera.

6.Rukabu bisunga rukukana imihigo, rutambuka ab’ubwoba,
Rutanyagihumbi, rubabaza igitero, ndi imanzi sinagarambye.

7.Runyagiranduru rwa Nyilimbirima, ndi intwali ilirimbwa neza.

8.Rusakaranankota rwa Nkungerwa, abanjye nkome nte mbasalika,
Rusanganiratabaro ntaho njorwa.

9.Ruti batinyira ubutwali rukanika amakuza, ruhindanankubito,
Ngira imbaraga y’ishyaka, ishyanga ntibangarukana,
Rudasumbwa mbaboneza iminega.

10.Ruti bisunga, Rugina batijana,
Ndi inshongore ikomeje urwego mu rugerero,
Ndi umuhungu udasubirana ingabo.

11.Rutinywa rudatinya ku mutware, rutambuka aho amakenga atinya
Nta wangurana abatatu baturutse mu wundi mutwe,
Induru yavuze kuli Ngoma ingabe nyendana ingoga.

12.Ruzilikanamuheto rwa nzu imwe ngira inzigo n’abanze Musinga,
Nishe izuba ari umushishe umubisha duhanganye ndamurusha.

13.Ruzingandekwe rwa Baziga ntwara amacumu asohoka mu ngabo,
Iyo banyogeje mu makuba nikunda mu gitugu,
Ubutwali nkabuhamya nkaba intwali ya Kigeli.

14.Rwanga kubanzilizwa mfite amacumu,
Iyo induru ivuze nyakirana amakuza.

15.Rwego rw’amakuza amena igitero,
Rutikuranshuro ntikanga urukubo,
Ndi rulirimbwa ahananiye indi mitwe.

16.Rwego rw’impame ndi mwemerashyaka, ndi Murego wa rugamba,
Iyo mbanguye amakuza simpunga ndi ihigiro.

17.Rwema rw’abagabo rwogezwa n’abagabo rwa Ngarambe,
Rudakubana nshaka kurwana, ruhimbaza abanyogeza.

18.Rwitera abanzi ruvugwa ndusha abahizi, ndi imanzi ya Runihura,
Rudatinya inshuro, ndi intwali y’inkikabahizi.

19.Rwogezangabo rwa Ngarambe,
Singarambira urugamba nka rubanda rw’ibifura.

20.Umuheto wanjye ni Rurakaza ku rugamba,
Nawutijijwe n’abahungu bataraswa inyuma,
Ntibakangwe imisakura tuli hejuru y’intamati.

21.Uw’isuli murasana isuku, uw’intwali mbanza kumweza,
Uwo duhanganywe ahwera ahagaze,
Inyamibwa ya Rutigerera ubugabo.

22.Barasaniye mu bikombe ibitare birakuka,
Abo mu bicu birahira Rwahama.

Ibyivugo by’abagabo (III)

1.Ndi rudahemukira intwali, imfuruta nyifashe mu gifunga.

2.Ndi rudahindagara urugamba rumaze gukomera,
Abo mu mutwe wacu banyita mwanzi w’ababisha.

3.Ndi rudakubaganira imfura,
Imfuruta zivuga ibyuma mu byirengero by’imfura.

4.Ndi rudakubana mpamya induru indamutsa murwanira ishyaka,
Ndi umuhungu udahehembya amakuza,
Ngira impambara mu mihigo, nkesha indatirwa abahizi.

5.Ndi rudatebana amakuza, ndi Nkaka nsha ku mulinzi.

6.Ndi rugema amakuza rwa Ngabo idasubizwa inyuma n’igitero.

7.Ndi rugema bigembe, Rugira batagerageza guhiga,
Imitwe y’ahandi ndayirusha ntibyijanwa.

8.Ndi Rugina rwitabana impuruza, impunzi zisunga ibicucu,
N’ubu ndi Ruhamyabigembe.

9.Ndi Rugina rwitaba impuruza, inkuba y’impotoranyamugabo,
Rubabazanganizi, nabaye icyogere,
Ingabo zitabaye i Buliza nabaye ingenzi.

10.Ndi Rugwizakulinda rwa mudasubizwa inyuma n’abashakamba.

11.Ndi Rukemampunzi batijana, imanzi yo mu neza,
Ya Kambilizampunzi, imanzi maze guhama.

12.Ndi Rukemampunzi batijana,
Rukikantambara ndabakira induru indekwe,
Indi mitwe indeba igihumbi,
Ruhamanya rwo muli izi nkuba,
Ni jye nkerarugamba balirikana ijabiro.

13.Ndi Rukemampunzi rwa Mpabuka,
Ntawe umpangara iyo narakaje imihigo.

14.Ndi Rulirimbwa ko nahize, ni jye mukondo wa Nyilingoma.

15.Ndi Runihura mbanje mu iteme, intwali bahaliye ibanze,
Rudasongerwa n’amasibe, ndi inkuba ihindana iminega.

16.Ndi rupfukamira amakombe rwa Nyamukeba,
Ndi n’imanzi ya Rukubamo,
Semwaga wa Rugango, ndi ingabo inesha igitero.

17.Ndi Rusakara bavuga amahina, rusedukana igitero,
Abo mu mutwe wacu bamvuna nishe.

Ibyivugo by’abagabo (II)

1.Inshongore ikaraga ababisha ku ndekwe,
Umuhungu Rwanga kugarama.

2.Intamati itikura mbere y’ ingabo,
Ngarambe badahiga,
Ndi Suzuguza abo twagiye gusohoza.

3.Inyamibwa ikwiye Musinga,
Ya rusakara mu mahina,
Ntwara umuheto w’urusobe.

4.Ndi Bitsindika inkumi bya Rucogoza,
Ndi uwo umwami akunda gutuma mu Rukandamuheto.

5.Ndi icyamamare cy’umutwe,
Ndi rulirimbwa mu mahina rwa Nyilimbirima.

6.Ndi icyago cya Rutagungira,
Ndi umuhungu ndi umuzira guhunga.

7.Ndi impalirwa mihigo, ndi rwijutamihigo,
Ndi rubambiranangabo, ndi ruvukanwa rw’umugabo.

8.Ndi inyamibwa baratira umugabe,
Rukaragandekwe, ndi umugabo ugaragara ku rugamba.

9.Ndi inyamibwa idakemwa, imyambi itagorama,
Ndi inzovu y’imilindi, sinkura ibirenge nshyikirana n’ingamba,
Ntwara kebamubili.

10.Ndi Mudashyikirwa n’abashaka ibishahu,
Ndi ruzimizambuga rwo mu nziza,
Ruzindurwa no gutsinda ababisha,
Ndi Rwamamara aho indinda zikotaniye.

11.Ndi Mugabo umenera intorewa Rukikantambara,
Sinsubizwa inyuma n’ababisha.

12.Ndi Munyuzangabo wa Rugango,
Ndi Manzi ihatse ibigarama.

13.Ndi Mutamu wa Rwasha,
Nanze gutamira nk’abakinzi b’ubwoba, inka tuzitereza iminunga;
Nateye icumu mu nshuro abagabo b’imbwa bakiyafashe mu ntoki,
Ndangamira inkwaya numva iyo imyambi ivugira.

14.Ndi Ngoga bavuga imbaraga, imbabazamahanga,
Ndi Rusanganirantambara.

15.Ndi Ngoga y’igikwerere, igikuba gicika, ndi Manzi y’abacu.

16.Ndi Nkaragaminega ya Rubimbulirangabo,
Abenshi ntibazi kurasana ku nkindi y’inka nk’inkuba ya Seshobore,
Niciye kwa Basebya.

17.Ndi Nkubito inesha ab’ahandi, ndi ruhimbaza abanyogeza.

18.Ndi Nkubito ilirimbwa mu bahizi;
Ruhindana iminega, rubabazantambara.

19.Ndi nyamuca aho batinya intwali zisalitse,
Ndi rubabazandongozi.

20.Ndi rubabaza igitero, ndi rucyaha abaganira, ku rugamba sintezuka.

21.Ndi rubimbura ahananiranye wa Simpunga,
Umuheto urengera imfura nywuhorana mu ntoki.

Ibyivugo by’ abagabo b’intwari.

l. Igituma abahungu bankunda
Ni uko ndaza umutima ku myambi y’ umuheto
Mu gitondo nkazawuzindukana.

2. Inyamibwa yo mu nziza ya Rutazirikanaguhaba
Umuheto udashyirwa isuri imbere
Nawugize mana y’ abagabo
Nta wanjye ukomereka nywufite.

3. Ndi inkotanyi Rugambwa
Icumu rihashya abatanazi
Icyatumye nditonesha
Ni uko narigeranye ku rugamba
Si irigurano ni irivaruganda.

4. Ndi Inkubito idakubana mu nkera nk’ inkenzi
Rukabu mu z’ umutwe ndi Rugina bifuza
Iyo natabaranye impenzi impunzi ziriyombana
Ndi Rutagerukana inkubito mba mu z’ umutwe.

5. Ndi Inshongore ikomeje urwego mu rugerero
Rwema si ndi umuhisi
Umuhungu udakubana mu bahunga
Urugamba rugamburuza abatwigimba.

6. Ndi intwari ibanza guhiga
Imanzi ihimbaza urugamba
Ruhirimbana mfite inkubito
Rusizana aho barasana
Ndi rudasumbwa tugeze ibwami.

7. Ndi Minega icyaha induru
Rubabazigitero, Inyamibwa y’abankunda
Rwema rw’ umutwe ndi Ingenzi ibamenera.

8. Ndi Mvutaguranamitari ya Rutamu rw’ isabutanga
Uwo abatware bakundira icyusa
Mu Mbuga na Nyamisagara nasatiye intambara.

9. Ndi Rugaragara ku rugamba rwa Nyandekwe
Imfizi irwana ishyaka ishyanga baranyifuza
Ngo ndi Mirindi imenera ingabo.

10. Ndi Rukanikamakuza
Ndi Nyirimbaraga y’ ishyaka
Ishyanga ntibaranshira amakenga
Ndi inshongore ikaraga ababisha
Ndi Ruti rutavaruka n’ amahanga.

ll. Ndi Rwamarnara mu ntambara
Rwamutagisha imitwe y’ Imenerarugamba
Iyo nzirimo ntizikubana
Ngungiza amahina.

12. Rubabaza kubarusha rugumaguza ingango
Rushenguraninkindi
Inkuba idasongerwa nishe Sumiranya.

13. Rusakaraninkubito Rwagitinywa
Inyamibwa yo muri izo nkuba
Ndi Ruri rimbwa ahananiye indi mitwe.

14. Ruri bataramana inyuma
Ruboneka mu b’ imbere
Rusatira aho twateye
Rutagarukanwa n’ inshuro.

15. Mugabo umenera inteme
Mu ntambara iteye ubwoba
Yishe nyir’ ibiti
Yiciye Nyamikingo umwami yamutumye
Yishe na Rugina rwa nyir’ icyahi.

IBYIVUGO-Gisaza cya Muzigirwa

Uwo Abangamugayo basingiza
Ko asigana abandi inshuro
Wa Rusengo
Mu ishokero rya Rutigita
Abaje kumvuna
Basanze uwo twavuganaga
Avira amatete
Mu mataba y’u Mwogere.
Nishe Karyega mu Gikingo
Nishe Ntizigende mu Gikingo
Nishe Rukimirana mu Gikingo
Nishe umututsi w’amenyo abiri
Twaturukije Inkikabahizi.
Nishe umututsi w’uruziga
Mu nzira y’Abatoyi.
Niciye mu Karico
Abahebyi batashye.

Ibyivugo-Cyaradamaraye

Nagiye ku rusenge ibitugu ndabitigisa
Imyambi ndayisokeranya
Abo twari turi kumwe ndabacyaha
Nitwa « Cyaradamaraye »!!

iBYIVUGO-Basebya ba Nyirantwari

Rwirahira, imfizi yo mu basare
Ndi Ruvunywa inturire
Intambara imaze kurema
Mwene Rugayimpunzi.
Ndi ishami rya Rwasa
Nasa amabare.
Ni jye kigabo kinini
Gikingirije abarwanyi
Gikingiye abanyabwoba.
Ndi inshongore y’umugoboka
Nugumbira induru.
Nishe Rwantonga rwa Bihogo
Twiharikaniwe ku mugezi wa Mugoboro.
Niciye Rutete
Rutangira irabyumva.
Niciye Mpinga
Mpinda irabyumva.

Basebya ba Nyirantwari :Umutware w’impunyu mu Rugezi

IBYIVUGO-AKAMARIMARI

Ndi akamarimari ndi akamaramasenge
ndi inyana y´ubugondo icumbagira itarwaye.

Ibyivugo-Abatatu badatana [ III ]

MATIYASI ni umudasongerwa ari ku isonga.
Mumuhe agasogongero k’ ubutwari;
Mumuhaye impundu, mumuvugirize induba
N’ iwabo i Nduga bazururutse,
Bazigeze i Rukaza iwa Rukaburambuga se wamubyaye.

Ntiyikore amabere ya Nyirabaziga,
Yonkeje uwabaye umugabo
Aba n’ umugaba utagira igicuro cyo guhunga.
Umuhungu utihunza urugamba yabaye umurengezi
Ntaho atabaye imanzi n’ imazi.

Uwo abato basizanira gusingiza,
Nsinzi y’ ubugoryi urubyiruko rwigombye
Ni rugomwa muri uru Rwanda,
Ni Rwambarirashyaka
Nta shyanga ritamwumviye ibigwi.

Umurerabana n’ umurengerangoma wa Rugira,
Ayibyarira abagaba ayibyirurira abagabo.
Mu magume yabaye Ngoboka,
Mu mashuri yabaye umushirakinyoma, yigisha ashishikaye;
Ngiyo inshuti y’ ingaragu n’ abasore,
Yabarasaniye ubutazabashira
Kuko mu mashiraniro yabaye umutishumba,
Mu mage aba rwego rw’ lseminari.

Musengatabaro Abasenyeri basanze ari umusaserdoti ushize ubute
Bamushinga uburezi bw’ imena,
Yarengeye benshi Murego wa Matabura
Nta butindi yigeze mu nda.

Bwanzabuke na Bwuhiro bw’ umurava,
Umurasanyi w’ ishema wa rushenguzamisakura
Ni isarabwe ryemeye ishyaka.
Intarindwa ya ruhigira kurinda,
Ni iraba ryamamaye i Nduga na Nyundo.

Ni indakemwa yo muz’ iruguru badaharamba,
Ni Ruhanga rwisesuye urugwiro.
Umwungeri wa Mwungurangoma,
Nyubahiro ya Nyemazi,
Ni ingezi yanyuze Rurema
Ni inyenyeri yayoboye inzira y’ ljuru,

Nta njiji atavanye mu ijuri
N’ i Jabiro baramuririmba.
Ni imbonera yabonetse rukirema;
Ni urukerereza mu barezi.
Ni nzobe ikeye na Rukeramihigo,
Ni uruhehemure rw’ umurimbo.

Ni inkuba itabaye inkuku
N’ i Kabgayi bamwogeza mu bitaramo.
Intigunga yanze kuba ingungizi
Nta nganizi imuhagarara mu ruhando.
Ruhashyanduru ya ruharirwa mihigo,
Ni Intayegayezwa itagira intarizi,

Ni intango itagira inteteri,
Ni integuza y’ ijuru ryera.
Ruharabugingo wagaruye amahanga yamweguriye ibihumbi
Amahunda n’ ingabire zigaba ingabo;
Akicurira guhashya Rusenzi yitwa Ruserukanankubiri
Akaba inkumburwa ya Nyirigira.

Ubwo kandi ni Ingeruzabahizi y’ impambara
Yibasira abahanzi bagahara izabo.
Iyo yikoranye umukore aba inkeke y’ ababisha;
Umutambya akawushinga mo inkokora,
Akwuhira imitimba ari uwa Matabura ya Burega.

Uko bacumuye akabacisha mu mariba
Y‘ inema zeza ya Ruzezwabugingo,
Akabazimanira Rwinkesha wababereye inshuti n’ ifunguro.
Nguwo umugaba wabaye umwogezangoma ya Ngomiganje.
Ikinani kibereye Kristu
No mu rukerera yibera icyegera cya Rurema.

Ruhakabose yamugize umuhumuza n’ umuzahuzi.
Ahoga bene Gahangara banga ikiyaga.
Amabanga bakayahamba mu nda
Uwo muhango bakawuhorana ukabizihira.
Ni Umuzigamajambo wabihawe na Bwenge bwa Rugira.
Ntiyigeze kuba Gashyika
Ni Gahizi ka Murarizi wamuraze kuba imena mu Marangara.

Manamunda, mwungeri ungana Mugarura,
Uri Muganwa baririmba.
Tetero ry’ abato uri shengero ry’ urubyiruko,
Urakabyukurukana ihumure mu mirimo,
Uhore uri imaragahinda mu ndatwa za Rurerna,
Ugire imihamuro y’ amahano uharanire kuba ingenzi.

Ibyivugo-Abatatu badatana [ II ]

KANGABO ni kamara n’ umumararungu;
Uwo ni umuhire Imana yahunze ingabire y’ ubugwaneza,
Nta n’ ubunebwe yigeze mu minwe;
Yabaye n’ inzirabwoba,
Kurya ari uwo mu bwoko bw’ intwari;

Aho yabereye umwungeri yabaye n’ umwungurarwuri
N’ indahinyuka mu bambari ba Rurema;
Yarakwese akurikira Uwiteka,
Ntiyaba igitenzi mu batabazi,
Ni umutanguha wa Rugwiza

Rwisesurira mu nseko isusurutsa
Ni isobe ry’ imisango
Rwikunda aho zesa
Ni inkuba y’ amarere,
Ni marembo y’ indushyi;

Imaramwaga ya mwambarira tabaro
Ntahana abahungu ku rugamba,
Ni ibambe ry’ imburarugero,
Rugira yamugize rwangombwa mu ngoro za Nyundo.

Arakaramba mu mirimo ihamye,
Agire imihamuro y’ amahano
N’ imimaro Imana imutezeho.

Ibyivugo-Abatatu badatana [ I ]

Imbadukanabambasi,
Uw’ imbaraga n’ imbabazi byagaragiye kare,
Ndavuga Mbandiwimfura nyirimpunga wanogeye imfura.
Uwo ni Nzamuye na Nzirubwiko
Akaba n’ inkuba yikunze aho rukomeye
Yerekeje i kantarange, ahambariye ikamba atabarukana ishema
Ashinga ibirindiro by’ impuguke
Aberako n’ ikubitiro ry’ abashize ubujiji,
Abanza kuba umutegekwa
Ngo azabone kuba umutegetsi unyuze Muterabugingo.

Ngiyo Ingorabahizi yagobotse Nyundo
Izakuberako n’ inyamamare yanyuze Rurema.
U Bugoyi yabukubise ingabo mu bitugu butunganira Rugira
Muzabaze Rugerero na Rumbati.
Ruti rutikanga imitari
Nta mitima atateye inkunga;
Rutikanga imisakura nta mize atasamagaye;
Ntsinzi y’ ubujiji yabuboneye imihamuro,
Imihana ya Kanama irunamuka;

Haje ibyubi ibyomoro abibona mu museso,
Abihagaze mu rwasa urw’ intwari rurarema,
Nsanga ari igisagara cy’ umugaba uziri kw’ isonga.
Inkatariza gutabara ashinze imigeri mu Nyakibanda
Ahabera icyariho cy’ ubukaka;

Haje ibizira ntiyazuyaza abyamagirira mu maguru mashya
Inshyame azishyigikirana ubugabo n’ ubugwaneza;
Nateke ijabiro ry’ ibi birori
Byabaye igisagara bigasagamba mu mpundu
Bigasanganirwa n’ ab’ i Butagabanya ho na Muremure,
Bigasabagiza ibirezi byo mu Kayanza;
Nziranziza, nti : urakaramba mu mirimo ihamye,
Ugire n’ imimaro Imana igutezeho.

Inshyame ya Ndangamira

Inka yabujije urugo kuhava,
Ntiyazindukira guhera
Zigeze mu ikumbagara !
Ibonye ziyaka umubiri,
Iragumya irazitaza,

Irakomeza irazitarika :
Ntiyasohoza imbavu hasi !
Imana irayisanganira,
Irongera iyirema umutima !
Nimuhumure umutuzo,

Yagwiriye imbiribiri :
Umenya n’ imbyiro ari nkeya !
Arabahetse Rwabugiri,
Mu Gisaka cya Ndahiro !
Arabahetse Rutarindwa,

Nyiringoma y’ insindashyaka!
Arabahetse Mibambwe :
Turi ku muzi wa Gihanga.
Arabahetse Inyarubuga,
Wa Mwami w’ i Nyamagana.

Irabahetse Ingoma yacu,
Urabahetse umurwa Kigali,
Ubaho Umwami usa n’ ikirezi.
Arabahetse Impashyabworo,
Ya Runigiramunduru:

Ntiruzamurundukana,
Ari uw’ Inzovu y’ imirindi !
Nimuhumure Rubanda,
Ntimube Intangaruhira,
Umenya n’amata yagarutse.

Nayarose ari ikivutu,
Agabye amatoko i Nduga yose :
Ku Mukingo ni inyanja.
Arambiriye ku Murenzi,
Aruta uruzi rwa Mwendo.

Aragumya kwica intaba :
Yasagutse u Buganza :
Nayasanze i Rwamagana,
Rwamutwe zirahasubiye.
Nimubwire Rwabugiri,

Ashikame agabe zagarutse !
Ndibabaje, ni yo ngano :
Uwancyura nk’ imbonera,
Yantiza nk’ uduhinzi !
Simenya gukama isuka rukoro,

Rugejeje urukamiro mu mavi !
Washingura, mu ntege ngo « konyo » !
Ku mutima ngo « guruguru » !
Icyatuma ngisindagira,
Nkita izi nka za Kigeli,

Ni inzukuru ya Rujugira
Yampa uruhero rw’ imiti;
Ngakunda nkita Rudakenyuka
Rwa Semanywa ya Cyirima,
Inkuku ibyirutse ari ikinani;

Ntisibire gukingwa,
Igahoza umushumba mu kigwa !
Rudahitanwa n’ abana,
Rutajyanwa n’ abatema inka;
Bagahamagara Ndabaramiye,

Akayizanira imitagoka,
N’ ibicuba nk’ ibishoka :
Ikabigimbagura inshunzi,
Ikabitwikira inshyushyu :
Uyigabiye ashaka amata

Ikamumara ishavu mu nda.

Inkuku y’ ikirezi ( II )

Rutagenda mu isibo itubisa,
Rutimana n’ aboza inteba,
Rudahagarara ku batira,
Rugaragara isanga imponoke,
Ruganira n’ izashyamye,

Rubunga rw’ intamati ku musozi,
Rutazura ibuga amahuru,
Rutiriranya amariba irungu,
Rushinga ahajyana umusaza,
Rushikama bizavamo gukamwa,

Rukomeza kuba iremezo ry’ inka,
Ruhanga rucyuye inyarwanda !
Reka nyisingize nta bigonya,
Nayihawe na Mibambwe,
Arambirije kuri Nyundo,

Unkunda asanganiza ivubwe,
Nyishoreza imibagabaga,
Mvuga ko ari iya Rutarindwa.
Ngeze mu mizi ya Rubungo,
Izo mpasanze zirayiseka !

Nti « murivugisha ubusa,
Nayikuye kuri Rurema,
Si igenda mu nduru ! »
Ni ko umurabyo utinda hato :
Mu kurwara iridudura :

Ndayegayeza nshyira mu nzu !
Ndagumiriza ndahirira :
Ndayivomera ndavunika !
Ndagaragura, ndagobekera,
Nyimaza kabiri nsindagiza,

Njya gushora kuri Kagina,
Ngo isome amazi yoze ibifu !
Imara gatatu iruma ku duti !
Ivuye mu mapfiro,
Ishubije kuba iy’ Imana,

Nyigomokera nk’ Umwami
Mba umuyoboke utiganda !
Impitisha mu mparuzo,
Sinayitindanira impamagazo,
Ni ko kuyita Ruvutinka !

Inkuku y’ ikirezi ( I )

Isanze nshaka kurembera,
Semuramba iramburana,
Iti « humura ntabwo mugiye !
Ntugitemoye mu nzoberanyo !
Ntugakangwe n’ irya mirabyo,

Ngaha kandi imirama iraje !
Umwami aho yageze i Bweramvura,
Nta mivumbi iramuka y’ ijuru ! »
Nanjye nkaba nashenguwe n’ imirambo,
Nzirora hasi nabuze uziguza !

Nti « erega wa nka we urambeshya ! »
Iti « ko muteretse amapfizi abiri,
Abapfuye ari impehe bo ntibahoze ? »
Nje kwishima numvise iryo,
Mbwira abandi twegamiranye,

Nti nimucurure imitima mwese,
Turi n’ Umwami wezeho amata !
Nahoze numva abaja bacunda,
Bari mu bicuba bacuranura,
Isoro bayinura mu mijago :

Imidomo kandi ishubije nka burya !
Nta mushumba utaragiye Ingabe,
Ahanini Nkwaya inkoni arayifite ! »
Mbonye ya nka ko imbwiye ukuri,
Yagashe guherekeza izigenda,

Nanga kuyigomwa inganzo mfite
Ni ko kuyita Ruvutinka.

Inka ya Ruzirabwoba ( II )

Cyo turore iya Rutinywa,
Inyamibwa bidashamaje,
Ya Ruhungiramwengo :
Ni inzukuru ya mweru,
N’ igihe cy’ i Ruhama,

Yazanye uruhanga rusa
Bati « twiboneye inka y’ inkungu,
Isa n’ imvumvuri ! »
Igumye kwivovota,
Yigira nyiri amasaka !

Ikagira umutima wayo,
Ukaba incuro y’ umutemeri,
Rutibitsa abanyanyambo,
Zayarunduye ku masonga;
Nyamara data ibyo nta mwete,

Uko biri kose yitwa inkungu !
Ntiwaterera inyarubaze,
Naho waba ushiritse amanga,
Iyo igeze mu ijuri ry’ umukenke,
N’ inkomero y’ umunyereri,

Baraziguruka ngo yazimiye.
Impinga igobora Ndamwibagiwe,
Ibwira izo irimo ziraberwa,
Iti « nimukuce impungire mu mpengeri,
Muze kurasana mudasaraye ! »

Umwungeri akoma akamo,
Itamika mu ruge rwayo irarasa !
Nuko imutobagura urwara;
Imaze kubona imucumbagije,
Ijya aho yaganditse imisigati,

Ikuramo umwe irakongora :
Iwushyira mu itama iritonga,
Iti « n’ ejobundi nishe umuntu ! ».

Inka ya Ruzirabwoba ( I )

Rwesamasarabwayi
Inkungu zivuna amasaka,
Rwa Semakangaza;
Inyana y’ inkuku rwose.
Ireshya n’ aha ngaha;

Yahubirana na Ntuza,
Ikenda kumujugunya he,
N’ umujugujugu wayo.
Mukujogora Mwente,
Yaje ku kiburabuzo,

Umunsi ugeze hariya :
Imwanuza iry’ igicuncu,
Bakubiriye ryari,
Hejuru mu gihanga :
Atemba mu giharabuge.

Imaze kumuca ikirenge,
Ireba intebo yabo,
Igerekeranya n’ intemeri.
Ni bwo zishinze intego ;
Izirushije ku ntembe,

Isabagirana intonga :
Yigira mu ntoryi,
Ivuga ko irengera
Ingabo ya Sekaryongo !

Inka ya Musoni ( III )

Rugina bingiza Izogeye
Rukabu rw’ amakuza akebye imbibi
Rugomwa bacuranga mu mbuga
Rumarashavu ziga inkubito
Rudahinyuka bazanye imiheha

Rusengo rwo mu ngabo z’ isuku
Ruberwa n’ imanzi ku mubiri
Rutica umugambi w’ impuruza
Ruboneza abahutira umugabo
Rujyana isahaha mu mihigo

Ruhingika intumbi mu rubuga
Rutumva ay’ inganizi ziterura
Ruhangariza itiro umurambi
Ruhangura ay’ imihirimbo
Ruhambana imbuzi umugereka

Rwa Mirindi ya Rusizana
Isata yateruye mu bukangara
Igeza izogeye ziba amariza
Itareshya n’ amashyo y’ Ingeyo
Yakaraswe na Rwabugiri

Imana y’ ino yabiremye kumwe
Ibaha igikundiro cyo ku mubiri
Ngombwa ntiwagira n’ aho ukema
Inganzo yayikundiye kera
Zikijya kwibuka imiborogo

Iyanjye mihigo nyizizanamo
Nsa n’ ukuye imiheha ibwami
Nsanga zinkumbuye zose
Zikwiye inzira yo ku ndengo
Zirora impinga ntungukamo

Nzikatajemo impamagazo
Nta yacikanywe n’ impakanizi
Inyambo ni icyo twuzuriyeho
Nuko mbanza izirimo inyamibwa
Ubwo Rutarindwa yazihanaguye

Ninjya kwita ingabo z’ i Nduga
I Nyanza nibajya kuziririmba
Numve iy’ Insezeranyaminyago.

Inka ya Musoni ( II )

Mugabo wesa ingogo mu igugu
Wa Rugenerambuga rwa Ngoboka
Inkuba yabyawe n’ inkaburano
Izira kubangira amarere
Igasa na Rwabugiri n’ inkesha

N’ ingendo ashinguranye ingoga
N’ ingingo Imana yamugoroye
N’ ingoma zizihiye iyo ngoro
N’ impembe z’ umuronko w’ imbibi
Na mpiri yaje ashoreye imfizi

N’ impunga itikanga impuruza
N’ amariza y’ Impangazamihigo
N’ umutware washinzwe inkiko.
N’ ishimwe ry’ abanyarugerero
N’ iraba n’ ikamba ryera

N’ amakuza atendeye ku nti
N’ ingondo asesuyeho ingeyo
N’ impundu zavanze n’ ingoma
N’ ibigwi asangiye na Ntayozisa
N’ irembo ritaha inyamibwa

N’ amakombe asanze i Buganza
N’ amarere avanze n’ ubukana
N’ amagana akomoje Mwezi
N’ iyindi ngabe yiyungukiye
No kuba umwami bimwizihiye

Akazira kumva undi waryitwa
Agira ngo igihugu cyitwe icy’ umwe
Ikigeni yenze ingoma abikwiye
Iramugaragaje Imana irema inka
Uburyo abasumbya ijuru nk’ ijuru

Ntiwahakana ko yaremwe n’ enye
Zamuteraniye ku mubiri
Zamuraraniye umugambi
Aje no kuzuzurira na neza
Ntiyazigorera mu iremero

Izigisha kurema abami
I Rwanda twese twita Rugira
Ni yo yabanje gushyiraho iminwe
Iyindi Mana yaremye Indamutsa
Ibonye urwo rugero

Ntizatanya zinyuze inzira imwe
Iyindi Mana yaremye inyamibwa
Imwambika imitako ku mubiri
Imaze kumwanamizaho urubera
Ibona ayibera Rutayoberana

Ihita mu bana b’ Inyarubuga
Aba ari we iha umuturano w’ ingabe
Aragumya yurirwa n’ ishengero
N’ ingoma yambitswe n’ ubwema
Imuha umutagara w’ inyamivugo

Impundu ziba inyange i Rwamiko
Imana zimugize Rwabugiri
Atereka imfizi kwa Rwogera
Abarirwa ishyamba ko ririmo ishya
Umwami ntiyakerereza ingabo

Ingangurarugo azigenda imbere
Umwiru avugije Rukambura
Yibuka umurimo w’ Umwendeye
Akeza ingango yarayemo isa
Abamburwa n’ umurishyo w’ ibihubi

Yumva Ibihogo birangira
Umwami amaze kwerekwa inyambo
Impundu azigabana Gishari
Isake ntiyarushya ayumviriza
Akaba yaraje inkuge mu cyambu

Impundu ziba inyange i Buganza
Zirinda zishyira i Rwamagana
Ziba urwanaga i Buganza
Zivuga ku Muringa wa Rubona
Zivuga ku murenge wa Gorora

Zivuga ku Murambi wa Gikoma
Zivuga mu ibuga rya Kivuba
Zivuga i Humure ry’ iheru
Ziba urwanaga mu Rutagara
Barazumva abari ku Kibenga

Zirahanika kwa Rutarindwa
Zivuga ku mutwe wa Remera
I Gatsibo barazimusanganiza
Umwami uberwa n’ amaribori
Akaba yakumbuye urugerero

Bashumishe Urukerereza
Arambagire agana ingabo Runyinya
Zaganije n’ i Rubambantare
Asanga azirimo Rwamurenzi
Ageretse inkoni itagwabira amashyo

Agaruye ingunda utarushya kubara
Ahinduye Ingaju ku muheto
Acaniye ziminuye i Mushongi
Ateranyije imitwe y’ ibikumba
Arunduye ibiraro i Mubari

Asaguye amagana ku bihumbi
Arahira amabuga yejereje inka
Afukuye Gahurura yabaye iye
Nta wamusiganya umurambi
Aba yashotse agakuba amariba

Umwami utihunza mu mihigo
Ni bwo asanze amapfizi aroha
Izuba rizima akerekana inka
Amurika n’ abakebesha inama
Baramenyera baba aho ategetse

Umwami wimye ibinyurabose
Uzira kurembera umwimirizi
Ahari data ava inda imwe n’ inkuba
Inkiko zose ni we zirahira
Nta muhinza ataranihura

None kandi yahamije imbuga
Si ugukabiriza k’ umuhanga
Inyamibwa aratira Abanyamahame
Ibyirutse ari Insezeraminyago

Inka ya Musoni ( I )

Rwiyamirira yuhira imbuga
Inkuba zihindura abanyabihogo
Rwa Mirindi ya Simugomwa
Imana yaremye inyamibwa y’ Impeta
Ntibeho urugingo uyihinyura

Yamara kuyigira intayoberana
Ikayambikira ku mugaragaro
Ikayiha umuheha w’ imboneranye
Ikarangurura ubwiza barora
Ndagiye inkumburwa idashyikirwa

Bahora biganya abo mu z’ Ijari
Yanogeye rubanda ku mubiri
N’ abatayigira baranyuzwe
Ntibakirwanira kuyihogoza
Mu kuyiharuza Imbonezamihigo

Umwami yayizaniye imbabazi
Akaba agishutse mu Irasaniro
Amaze kugwiza imyato y’ ingabe
Ingoma zisuma agituruka i Nduga
Indamutsa ishoreye ikiriri cy’ inka

Impundu zivuga mu cy’ Imana
Zivuga mu Rubumba rw’ inyambo
Zivuga Masaka ya Mibirizi
Ziba igisagara ku Muremure
Zivuga mu Ruhango rw’ ibwami

Zivuga Inyarurama rwa Nyanza
Zivuga Inyarubuye rwa Mwendo
Ziba urwoga ziza Urugarama
Barazumva ab’ i Nyarugenge
Zishyira kera ntizasigaho

Barazumva mu Nyarufunzo
Izo ari izisanga umugaba mwiza
Ziranamiza kwa Rwogera
Zisanganira Shema ry’ abagabo
Anyura mu Bwanacyambwe zivuga

Umwami wacu ageze mu Bwiza
Impundu zongera kuhavugira
Arambagira impinga ya Runyinya
Zivuga ku mutwe wa Janjagiro
Zivuga urwunge kuri Cyimbazi

Atashye i Mwurire w’ Izogeye
Imana zeze batumira Impeta
Rutarindwa atinduka imuhira
Umwami ugaruje inkiko umuheto
Atota abungeri b’ Akaganda

Ari we mpuruza itaha i Kavumu
Ngo amashyo yose ateranire aho
Isi yivugiza haje nyirazo
Zibyumvise ntizatuza
Muzi inkubiri zitwara

Zitanguranwa iminega y’ imbibi
Zibuza umwungeri kugurura
Zirusha izo mu gicu gutinduka
Izogeye zipfa aho zirwatiye
Basigaye begura inkike

Baziranda ku y’ imbuzi
N’ iy’ imbibi zaseseyeho
N’ isata na shebuja w’ Impeta
Rutamiriye mu ihaguruka
Barawuranda umutwe w’ inyamibwa

Zose ntukuraho ingohe.
N’ amakombe afatanye n’ ijuru
Urwamu ruvugira ku murindi
Inyambo baziraraza imiheha
Inteko y’ abanyanka mbi irahaba

Imanzi zambika inka ya Mugani
Semibungo izitaha imbere
Zikabamo ihindira mu gicu
Zombi n’ imvura izira urubura
Urubuga kandi irarwirahira

Kigeri yumva ibikuba byazo
Amenye ko ari iy’ Inyakibungo
Ndinduhagwe ya Ruburamanywa
Abanza kwesa inkoni mu nzira
Ati « emwe Izogeye ubwo zitaha

Mujye kundebera iya Rugina
Umwisi yagize intwari y’ ingoga
Ni yo imenera urugamba rw’ intore
Murore ko ari yo nkuba zigenza
Zitungutse umucyo uratumura

Bagumya kwaka zica imibungo
Bararirimba zinyura imbere ye
Impundu ziragumya zirasabira
Hataha Mutara inka ya Musoni
Igitunguka n’ iya Terera

Iraba ryazo ritangaje
Inyange itangaza ku musozi
Ndebye Rwabugiri aho atetse
Nsanga abami bateranye
Inyamibwa mbonye itagira intarizi

Sinayitindanira impakanizi
Izina ry’ inkumburwa ishengerana
Izibamo ari Insezeraminyago
Yakebwe imanzi batijana
Inganzo y’ umuhanga iyimeramo

Inkindi yera iyitonamo ingeyo
Izina ry’ inkumburwa iraribanza
Imana irayihanagura iranoga
Amaribori arengura ibitugu
Inkesha iziminura mu ruhanga

Ingondo ziyinyura imbavu zombi
Ingingo izirusha inka zo ku butaka
Imfura ya Rwogera basa umubiri
Rwamanywa ntiyajorwa na hato
Iremera iba inyamibwa yonyine

Mu Bihogo ntibasigana
Nanjye ugenda mu yandi mashyo
Ngaha nabona inka isa n’ umwami
Ubyirutse azi gukomoza inkiko
Agaruka yishongora mu nka

Narababwiye ko avungurana
Atagira igihe yasibye na rimwe
Injunga ahorana abanguranye ingoga
Yayizimbishije amahanga
Umwana asigaye yegura inkoni

Aturuka i Nduga ya Rukambura
Atagira n’ icumu ayigeretseho
Agaheza impinga ya Kiburungu
Atarikanga icyamugarura
N’ ubu unyuze mu kirari cy’ inkuba

Yasize yanitsemo imitumbi
N’ ubu haracyacurana inkaba
Inkona zaharemye ikiraro
Ishyamba abatasi batinyaga
Ni ryo abakaraza baramvuramo

Muhanike urwamu rw’ ingabo nziza
Haje Manzi isa na Rwogera
Nimurorere Mugabo w’ ingoga
Asumba abandi mu muronko we
Nimuririmbe Impashyamahanga

Agarutse nk’ ubwo ku cy’ i Bumpaka
Nimwongere inka z’ ingororano
Agarutse kwivugira Karinga
Nimushyire ibihubi ku nama
Izindi ngabe zavuye Ngeri

Ziravutwa n’ ingoma y’ uruyumbu
Nimuragire inka za Nyirigira
Zijye zikura ishavu ku mutima
Urwuri ruhise inyuma y’ Akanyaru
Zirimo Rudasiganywa imbago

Igiti yasanze yagiciyeho
Nimumusanganize imirishyo ye
Ashoreye ingunda itaraboneka
Nimugumye mutereze impundu
Yaje Rwibasirantambara

Muranategeke abimura amashyo
Yaje arangamiye ize nyambo
Nimujye mu nzovu z’ i Murambi
Mwambike amariza y’ Umuhozi
Si ugukabya nzisanganye urubu

Kabona bose n’ abanyabihogo
Uragiye wese arasesuye
Inyambo zisimbuye Indamutsa
Amaze kuzambika Rutarindwa
Nimutegure ingoro ye ijabiro

Nyirazo ateke yirebere
Umutwe w’ Izogeye ni yo ukiza
Nsize biranda ku y’ imbuzi
N’ iy’ imbibi zaseseyeho
Ni isata na shebuja w’ Impeta

N’ inyamibwa ihora ihabwa impundu
Uzirora ntazikuraho ingohe
Ya makamba afatanye n’ ijuru
Muri mu kubona zitunguka
Aho zibaturaho inkubiri

Umwisi yigire aha
Aturutse mu micukire yazo
Mutore urugori rw’ iz’ iruguru
Umwami ukubita inkiko nk’ inkuba
Yakumbuye Insezeraminyago.

Inka ya Kanyamashokoro ( II )

Ni yo rukataza ijya mu bavumbu,
Rutayabumbira kuyagarura,
Rutaguranura mu ntoki,
Ruteturura kugira isumbe,
Rurema inkera y’ ijoro ryose,

Rutara iminwe nyir’ inka yaje,
Rubuza kwifata impungenge
Imfura ziteraniye ikambere;
Rubabaza rubanza iy’ inturire,
Rubangura inti zo mu bitembo,

Rushyira ikintu mu kindi !
Rwamurenzi nzi ko agira ihinyu,
Azabishima yashyingiye !
Igituma byose bibyara inzoga,
Ni ibisabo bihorana isuku !

N’ uwakwaduka ari rucunzi
Ntiyarinda guturukira
Umuntu utunze Incumarusika !

Inka ya Kanyamashokoro ( I )

Mugabo ubwiriza inkuku umutima
Wa Rwisumbukuruzanyambo,
Inyamibwa mu nzu ya Rutajorwa,
Itarangaza intango y’ ivure,
Ntibe mu nka ziheza hanze.

Ndavuga iyiriza ku ruhimbi,
Ikaba urusizi ruzira inshushyu !
Murerabana wa Rwambarangwe,
Izi no gutetura, si nkamirande :
Igira ibibindi bikaba amagana,

Ntubikeke ko ari iby’ imwe !
Icya rushengura kirashikamye !
Hariho n’ icy’ imikondo utaterura,
Nyirabyo ntarushya ngo arasegenya !
Ukomye umutemeri ugashyiraho ingohe,

Ukamenya Ikunge ziri ku buriri !
Hari n’ icyirirwa ku nteko,
Umugabo akunda gukorakoraho,
Intonganya zikaba nke ku mutima,
Hari n’ icyitwa Semaryoha,

Ari cyo kivura ibishyimbo itara,
Hakaba n’ icyogeye cy’ imbonera,
Kibuza inkori gusharira !
Igira n’ icyo umutindi yifuza,
Ngo ni cyo cyamurengereza icyi,

Igira n’ icyarahiye kwicara ubusa,
N’ ubu kironsa undi munoga !
Hariho n’ icyo barindira umucanyi kwatsa,
Ngo kidashongera ku kagege.
Igira n’ icyinigiri cy’ ibitugu,

Gicambwa ngo gutegura inzu !
N’ icyo bakubitiye ibimuri by’ impu,
N’ icyo bakotorera indushyi zabo.
Hari n’ ikindi impagamabondo,
Bacumiraho imburuburu,

Ukamenya ari agaheto babanze !
Igira n’ ubundi buryo mutazi,
Butereka intebe imbere y’ uwaka !

Inka y’ Inyanja

Ruti basingiza kudatinya
Intwari ziheta iminega y’ indekwe
Rwa ndirima ya Rukemampunzi
Ingeri ibanza ku mpuruza
Ibanguye rukikampiri

Icumu ryesa impingane;
Yarikuye mu y’ i Mpushi
Barikebye impundaza
Rigahorana impambara.
Reka mpabuka iritoneshe:

Iyo irikuye mu gitugu
Ntiritera hasi
Ihora iryuhira umutuku
Inka itemba ku rubango
Ni irya Rubuzakuniha

Rigakatirana imberera
Ikarikunda mu mbaraga
Rijya kwanika imirambo;
Ryabimbuye isahaha
Zigisobanura indekwe;

Yarimenyereje amaraso
Ntirimenya gusiba inzigo;
Ikaritwara izira ubwoba :
Yaritunguje abarasi
Baririmbye inkuku isumba

Icyo gisigara bagiheramo
Urugo rwabo irarusakiza;
Usohotse kumena urukubo
Akaba Ndekezi barabonana :
Icumu ry’ indemarugamba

Iryuhira rihaze indekwe
Rimuheramo n’ umuhunda :
Arariheka mu mugongo.
Abura uwamuhumuriza,
Abura uhamagara i Kabare;

Mwene Karuranga
Abona ababo b’ i Gacuba
Ati « muramenye gucabuka
Mudashirira ku macumu
Ngiye guca iy’ Irango

Njye kubaza Munyuzangabo
Abaragiye inkuku iyo bajya !
Inkuba nsize mu z’ i Murambi
Ntimenya gusongerwa
Ni iy’ Imesarubango :

Ubwo izisumbya inkubiri
Nirengagije inkoni
Ngo ejo Nkubito itampotora;
None uw’ Impayamaguru
Ambwiye uwo ifashe mpiri

Mu mpinga ya Ntunga
Ntinya guca iy’ i Ndera
Ngo Ingeri y’ Indengamimaro
Itangarika mu nduru ! »
Ntizi kwica indagano

Iberwa no gucura inkumbi
Inkuba zose ikazitegeka;
Ntimenya gusiga inkomeri
Ibana ishya ku nkiko
Na yo yitwa Inkebabugingo.

Ingoro y’ Umwogabyano ( VIII )

Rwogesha ku y’ imbibi
Rushita ku y’ imberera
Rukaraga ku mpitira
Rukaranga ku mpini
Rwogesha ku mbuga

Rwanika ku ntagara
Rwesa aho ku nkiko
Rukubira imigereka
Rukomerabigembe
Rukenyerera kuratwa

Rutareshya n’ Itiro
Rugo rwogeyemo Ingeri
Rugomwa zibaza imihigo
Rugina rw’ ingabo nziza
Rukabura imigereka

Rutebezabigembe
Rukanirabigarama
Rugina zita Rubabaza
Ruribagizwa rw’ inyange
Rubuzaguhumeka

Ruti rwonona isuri
Inyamibwa baririkije hose
Ngo emwe aho kugwa imusozi
Ngo bapfe nta kibariro
Ahubwo bazegamira ingeri

Imbizi bacurangiramo
Ingoro y’ Umwogabyano !

Ingoro y’ Umwogabyano ( VII )

Rwiyamwa ziga ingaga
N’ umugambi w’ ihangu
Rwa ngoboka ya rugina
Ingeri ibanza mu rubuga
Itwara rukikampiri

Icumu ryo mu ruti rw’ indekwe
Rwavuye i Rusheshe
Rwiharaze isharankima.
Rwabaye igishami
Rugasagamba mu ijuri

Uburyo rwagabye amashami
Aho ruri ni se w’ ishyamba
Kandi reka irukunde
Rubamo icumu ryiza
Yarigize umutabazi

Intambara ntiruyita si
Kurya iruhoza mu rugina
Imbuga yarwo iratukura
Ntirukunda gutaha
Rutagwije imitumbi

Yarukubitiye umucuzi
Wakwemerana na rwo
Ngo arukatire icyuma
Rwabimbuye imihigo.
Impuruza ikineshereza

Rwamuje mu nziza
Ari ukwiharira inzigo
Abenshi baragiye Itiro
Rubajyanaho impamba
Aho rugeze ku mpama

Rucinyaho impayamaguru
Y’ umushumba wa Mporera
Za mpaka zirakuka
Yaruteye amaramu
Muri bene Murenzi

Rubahina umurumango
Igomba kurwunamura
Yanga ko rwaturika.
Yarukinduje umugabo
Uturuka mu Ruhitambazi

Acyikanga igitutu
Imbuga yaryo iratebera
Abura ubuhamagara abe
Abura umurasira na rimwe
Rwa ruti rumuhirika aho

Ingeri zigicura inkumbi
Yarujyanye mu mbuga
Kurumanza amacibiri
Inkubirane iba iya kabiri
Mu kurembera umuroha

Yabakuye imirambi
N’ iyo ibagiriye isoni
Birirwa bayisenga
Ibuhirira nimunsi
Ari ko bahangaza.

Ni uko inkuba zitegeka
Abandi baragira inka mbi
Ingeri zirasuzugura
Ntibazabona izirimo
Ingoro y’ Umwogabyano !

Ingoro y’ Umwogabyano ( VI )

Ruti rutikanga impunzi
Amacumu y’ impangare
Yakajije bene Mparara
Bayatyazamo ubugi
Utinya gukozamo intoki.

Bamaze kuyarundura
Bayaha Insengamihigo
Ngo iyatoranye intwari
Ahingutse mu nziza
Imbibi zirayiharira

Ni Ingeri z’ i Mutakara
Zizi no kuyatera
Umutima urazikindura
Zimara kuyashyikira
Ishema rikazisaguka.

N’ umuririmbyi uzihanika
Ntagomba kubuza
Apfa imutungukiyeho
Kurya ziteye imbabazi
Nta gihe wasanga

Zicyicaye imusozi
Intamati yazitoreye
Intumwa ihangara amanywa
Izimura mu biraro
Ni izihwanije isuku

Zizanye inkubiri
Umwungeri abura iyo asesa
Zanyuriye Rubanda
Ku Munini wa Gishali
Nyirigira ahuye na zo

Hambara iz’ i Murambi
Abaje bashengereye
Imfizi y’ Inyarubuga
Barangiwe Umwami
Ko yajyanye n’ Intamati

I Mwurire mu nyambo
Zaciye mu Mubuga
Abaririmbyi bazirimo.
Rwabugiri akirasuka
Ndimbira zirataha

Zaheje ab’ i Nawe
Zibaheza mu kigarama
Ngo urebye nyernazi
Aturutse muri Niboye
Aba ahagiriye igicumuro.

Zaciwe urubanza
Na Rubanda rw’ i Munyaga
Bavuga ko uruhehemure
Ari umutwe w’ Umuhozi
Zabumbuje impinga

Ya Rutonde irazimira
Ubwo zisanze u Buganza
Bakazongera undi murwa
Zamurikanywe n’ ishya
Ryavanze n’ impundu

Zitumiriwe i Nyamagana
Umwami utabangira
Bamubimburira Ingeri
Ati « erega zo ni ibihame
Ni ubushyo bwihariye

Ziruta n’ ibindi bihe
Nimushinge rubonane ! »
Imbonera zitungutse
Baziteza urugamba
Inzobe yazo iratamura

Abajya i Mbuye barataha
Mwene Mutwarangabo
Urwamo ararutereza
Inkingi y’ Abashakamba
Amaze kwambara imiheha

Yaka umutana w’ inkoni
Ajyana n’ imbizi mu rugo
Agiye kuzesereza
Aho azisanze ikambere
Zaraririye ingoro

Zigeza ko ingoma iramutsa
Zogeye ari imanzi
Ni ko Imana yaziremye
Jye wahagaze mu mbizi
Nkumva imigabo izibamo

Ugira inshuti ye mu Bihogo
Yenda arayiburire
N’ ejo itagwa mu maboko.
Ingeri ni amakombe
Mu gukubita zirakabya,

Zikorera intambara
Inkoni ikirirwa isabira
Nta mpunzi izinyuramo
Kurya zabyirukiyemo
Ingoro y’ Umwogabyano.

Ingoro y’ Umwogabyano ( V )

Rugemanduru amacumu,
Umucuzi yahase imberera,
Ayanozaho impundazo,
Abonye ko ari ay’ Ingeri,
Akoranya abayavugutira,

Bose bayaha ikiramo,
Inyundo ntiyayakiranya,
Yirirwa mu ruganda
Akwikira ayo makuza,
Akaba impogazi yombi.

Ntagere mu ntagara
Agahora akina mu ntoke
Ay’ Ingeri ndayazi,
Ziyabangura neza
Nk’ ay’ Umwami nyirazo.

Banganya n’ amarere
Bapfa gutanga umugaba,
Zikajya mu itorero
Ingoma itabaza intwari
Bayigimba umurishyo

Inzira zikayishingamo
Isibe ikigarukira
Zasakiranya imbaraga
Impombo ntirushye ihaca
Ziba zitwaje ay’ isuku.

Ni yo macumu adahemba
Nk’ ay’ abanyamahanga
Ni ay’ intore z’ i Rwanda
Bita Ingangurarugo
Kandi si amakenke

Nk’ inti z’ ay’ Ibihogo
Si ayo ingimbi iterura
Ni amajunga ntabashika
Uw’ inkokora nke ntayaterura.
Inkuba zishima ubwiza

Zumva induru iyo ivuze
Ntiziyagirane ubwoba
Zayaherewe rimwe
Avuye kwa Muhinda
Zayaharaze urugina

Umunsi ava mu ruganda
Zayakinduje ingogo
Mu ivuna ry’ ingerero
Zayateranye indekwe
Zibona impunzi itemba.

Zaje ziyatendeje
Zirimo imfura ya Mutara
Mwirushya kwijana
Ndumva urwamo ruvuga
Ingabo zivuye mu kigwa.

Ubanza Intamati acyuye
Zijye ku mugaragaro
Na mwe murebe Ingeri
Zihora zamamayemo
Ingoro y’ Umwogabyano.

Ingoro y’ Umwogabyano ( IV )

Rwesa rukaza ay’ imbibi
Intwari zivuna impuruza
Rwa Nkubito ya Mpabuka
Inyamibwa batijana
Itashye imbere y’ amariza

N’ imiheha yambariye
Kuruta amashyo y’ Ibihogo
Yamara kujya mu rubuga
Inyange igatangaza
Amaso ukayatereza

Ari uguharamba isata
Mu mariza y’ Umuhozi
Ukihagira amarebe
Atembamo amaribori,
Ukamarwa ishavu n’ ingondo

Yakebwe mu rw’ irungu,
Yagaranzura urwano,
Ikina hejuru y’ inkoni,
Abadatunze Umuhozi,
Bagashaka kurigita,

Isi igasangwa ari ingume,
Bagakuka mu mihigo,
Banga ko zibahotora,
Bagakeza Ruganzu
Bacuranga mu Ngeri

Bagahanagura intore,
Za Rwimirankuku,
Ngo ibatunge mu Bihogo,
Na bo babe baruhutse
Inkoni z’ inkuba bahoraho.

Nibashaka kumurika,
Izabo ngo zigaragare,
Ahubwo bazegamire
Ingoro y’ Umwogabyano !

Ingoro y’ Umwogabyano ( III )

Ndirikirwa undebe unyurwe,
Utinye kuvuga iz’ i Mbuye,
Nuza mu z’ i Murambi,
Ushinge icumu mu Ngeri,
Urebe iy’ingoga izibamo,

N’ inkerarubanza;
Abogeza inkuba zesa,
Bakubwire iy’ Ingondo,
Imbibi ziseseyeho,
Wihagire imparuzo,

Ya Rukaragabigembe;
Ugumirize wirorere,
Ijuru ryogeye i Kigali,
Ikaba iy’ i Nyakibungo,
Ikirezi cyo mu Muhozi.

Nuhindura amaso,
Ku ya Munana rubunga,
Inyambo ube uzigeze hagati.
Wirirwe mu Muhozi,
Uribagizwa n’ amahembe;

Umwana wa Sentama
Nagira ngo arakaguka,
Kuvugisha Umuhozi
Uzamuhakanire kare
N’ejo atajya mu makuba,

Azaba ashaka izo arimo;
Ubwire Mana y’ ingabo,
Uti « jye wabonye inyambo,
Ukuyeho Uruhitambazi,

Kabone n’ aho Itiro ryaza,
Ntizareshya n’ Ingeri,
Rwabugili ateretsemo
Ingoro y’ Umwogabyano !

Ingoro y’ Umwogabyano ( II )

Ikina n’ ingoma y’ Indamutsa
N’ umurishyo uhumuriza,
N’ umutagara w’ ib’ ihubi
N’ Amariza y’ i Ntora,
N’ imbaga y’ abarorerezi;

N’ abaririmba impanzi,
N’ abazereka Intamati,
N’ imana zicyuye,
N’ igiterane cyazo,
Na Rucyahabigarama,

N’ imfizi y’ icyusa,
N’ icyubahiro igira,
N’ ingabo zidahomboka.
Zikavogera imbizi
Zikanyura ku mwimirizi;

Icyamamare cy’ inyambo,
Bakayumva mu cyoko,
Cyareretsemo inyamibwa,
Zigahimbaza isibo,
Zigituruka mu byambu;

Zigashingana Kigese,
Bagasanganira Ingeri,
Zikabyukurutsa Ingabe,
I Nyamagana ya Mutakara,
Zigashingira Indamutsa,
Imyato zayigiriye.

Ziba zaje mu birori,
I Nduga baziha impundu
Aho ni mu igisha ryazo;
Zigataha i Bwishaza,
Nta yo irasohorerwa inda,

Zikabigerana ku kirwa,
Zisa na Kigeli nyirazo;
Zigahindukirana ishya,
Ziruta andi mashyo yose.

Bagatumira nyirigira,
Ngo ajye guhangura Imbizi .
Yazigera mu ruhanga,
Urw’ intwari rukarema;
Bakazambika inkindi,
Ntihagira isaguka.

Zigataha ishakaka
Ayo makombe nta yashishwe;
Zigashengera zose,
Nta yo bashize amarora;
Zikamurikanwa n’ ingoma,

Mu ngo z’ i Rubengera;
Ni iz’ iruguru zose,
Zikuze urugero rumwe;
Mbonye urugori rugoga,
Zibamo Rugombangogo,

Reka aratire Ibihogo,
Atahije Izamamaje,
Ingoro y’ Umwogabyano !

Ingoro y’ Umwogabyano ( I )

Rutagwabiziminega,
Inkuba zesa mu Bihogo,
Rwa mugabo nyirigira,
Imbizi isanganizwa ingoma,
N’ Umugabe w’ i Ruyumba,

Ikisesura imbibi,
Ikaba mu mariza y’ Impeta,
Igasa n’ Inyamibwa rwema
Ikitwa nyirazo rwose,
Akaba ari yo itegeka Ingeri,

Impinga zambariramo
Nta nyamusozi ihagera,
Ziba ziteretse inyamibwa
Bakubuye imanzi
Abahoranye amarere

Yo kurata Izamuje,
Za bene Rukaka,
Basanze zigaramye,
Baziguruka amahembe
Yabageza i Nyarubuye.

Na bo barorera guhora,
Naho batahije inkuku;
Inyambo baragiraga,
Ni bwo bazitanze,
Bagira ngo inkuba nyirazo
Ikunde ireke bature.

Si ay’ ibiganiro,
Za nkuba z’ i Murambi,
Ngaha zirahagurutse,
Ndumva umurishyo usuma.

Izitwa Ingeri z’ i Mwima,
Umwami arazihamagaje,
Zirajya kwambara inkoba;
Ndebe amashyo y’i Rukara
Ko abona inzira akiriramo
Ingoro y’Umwogabyano.

Imyitirire y’amazina y’inka

Iyo inyambo zabaga zimaze kubyara uburiza, umutahira w’inyambo yatumiraga umwisi, akazitegereza neza, maze iz’ingenzi muri zo akazita, akaziha inshutso. Yamara kuziha inshutso agataha. Ubwo bamuhaga inka y’intizo ikamwa, yamara kuyitekesha akayisubizayo.

Iyo ubushyo bwa za nyambo bwamaraga kubyara ubuheta, bongeraga gutumira umwisi ngo agire icyo yongera ku nshutso. Ubwo yitaga iy’indatwa muri za mpete, akayisingiza. Inshutso yari yarayihaye mbere ikaba ari yo ibanza, ikitwa impamagazo, igisingizo cya kabiri ayihaye kikitwa impakanizi, ibindi bisingizo bikitwa imivugo. Igisingizo cya nyuma kikitwa umusibo (iyo cyabaga gisingiza ya ndatwa y’isonga yonyine) cyangwa imivunano (iyo cyabaga gisingiza za ndatwa zose yari yarahaye inshutso mu ikubitiro). Yamaraga gusoza uwo murimo wose wo kwita inyambo bakamuha inka y’ingororano akayicyura ikaba iye y’ishimwe.

Imvano y’inganzo

Mu Rwanda rwa cyera inka yari ifite agaciro gakomeye. Inka ni yo yarangaga ubukire. Niyo yari ifaranga ry’ubu. Inka ni yo yari ipfundo ry’ubuhake. Tuzi kandi neza ko ubuhake bwarambye mu Rwanda. Bwanahambiraga umugaragu kuri shebuja, akitwa umuntu we, akamwirahira. Bwagiye buvuna benshi bakabuvugiraho. Bati « ubuhake burica; ubuhake bujya kukwica buguca iwanyu; ubuhake bwananiranye bukukisha umugabo ikijyaruguru ».

Hari n’abo bwatoneshaga bakarenguka. Bati « ubuhake bwa cyane bukunyaza mu ngoro ». Bwateraga ubwibombarike. Bati: « iyo ubuhake buteye hejuru uratendera ». Ariko rero kandi uwafataga nabi abagaragu yarabigayirwaga; umugaragu wahemukiraga shebuja yaragayikaga. Uwabaga ahatse abagaragu yagombaga kubagoboka bari mu byago. Umugaragu na shebuja babaga bafitanye ubumwe bukomeye bwafatiye ku nka. Iyo ubwo bumwe bwazagamo agatotsi ku mugaragu, shebuja yaramunyagaga, naho byaba biturutse kuri shebuja, umugaragu akamwimura akajya gukeza ahandi.

Intwari yo ku rugamba yagororerwaga inka. Inka yungaga inshuti. Uwahemukiye undi mu bintu bikomeye, akamuha icyiru cy’inka. Inka yahuzaga inshuti kuko abahanaga inka babaga babaye inshuti z’amagara.
Inka bayikwaga umugeni. Umusore wabaga yaraye arongoye baramubyukutukirizaga, inka zikamukamirwa. Mu itwikurura ry’umugeni bazanaga amata. Umubyeyi yarabyaraga, bajya kumuhemba bakazana amata.
Umwana iyo yahambaga se cyangwa sekuru yahabwaga inka y’inkuracyobo (inkuramwobo). Umwana wahambaga nyina cyangwa se nyirakuru byitwaga gukamira nyina cyangwa nyirakuru. Mu mihango yo kwera hazagamo ibyerekeye kujya ku kibumbiro, hakazamo ibyo guha amata abana b’uwatabarutse. Mu ndamukanyo z’abanyarwanda dusanga abantu bifurizanya gutunga. Bati « gira inka », « amashyo »

Nta wakwiyibagiza ko mu byo Abanyarwanda bafatiragaho bagena ibihe by’umunsi, inka yari iri mo.
Baravugaga bati :

* Inka zivuye mu rugo (aho ni nko mu masaa moya)
* Inka zikamwa (aho ni nko mu masaa moya na 15 – ubwo ziba zikamirwa ku nama, ku irembo)
* Inka zahutse (aho ni nka saa mbiri)
* Inyana zahutse (aho ni nka saa moya irengaho duke)
* Inyana zitaha (nko mu masaa yine)
* Mu mashoka (nko mu masaa saba)
* Inka zikuka cyangwa mu makuka (nko mu masaa munani)
* Inyana zisubira iswa (nko mu masaa cyenda)
* Inka zihinduye (nko mu masaa kumi)
* Inyana zitaha (nka saa kumi n’imwe)
* Inka zitaha (nka saa kumu n’ebyiri n’igice)
* Inka zikamwa (nko mu masaa moya).

Uwagendera byonyine kuri ibi byose tumaze kubona ntiyatangazwa no kubona haravutse ubuvanganzo bufatiye ku nka. Ibyo bigaragarira

* Mu mahamba : ni indirimbo zaririmbwaga n’abashumba bacyuye inka. Izo ndirimbo zirazwi mu Rwanda hose.
* Mu mabanga cyangwa mu mahindura : indirimbo abashumba baririmbaga inka zirisha, zitaha, batarazikata inkoni ngo ziboneze zitahe.
* Mu nzira : indirimbo zaririmbirwaga inka mu gihe zabaga zigana amabuga cyangwa ibibumbiro.
* Mu ndama : indirimbo baririmbaga mu gihe inka zabaga zibyagiye ahantu, bazishoye amabuga cyangwa ibibugazi. Izo ndirimbo hari n’ubwo zaririmbwaga mu minsi mikuru, bamurika inka. Icyo gihe abagore n’abakobwa bahimbazaga izo ndirimbo baziha amashyi.
* Mu byisigo : indirimbo zo mu gihe cyo kudahira. Basingizaga amazi ahiye hamwe n’inka zabaga zayashotse.
* Mu myama (mu myoma) : indirimbo zaririmbwaga mu gihe cy’impeshyi, zigisha (zigana ahari ubwatsi).

Abandi batangiye kuyisingiza mu mazina.

Imiterere y’amazina y’inka n’ubwiza bwayo

Mu mazina y’inka abisi bavumbuye inganzo ishingiye ku ipima rigendera ku kabangutso. Ni ukuvuga imikoreshereze y’ubutinde bw’inyajwi.

Babipimye bate rero?
Reka tugendere kuri uru rugero kugira ngo dushobore kubyumva.

» Rutiimiirwa ziri mu mihigo »

Turabona muri uyu mukarago ko inyajwi ya mbere ifite ubutinde bubangutse, iya kabiri n’iya gatatu zikagira ubutinde bunimbitse, izikurikiyeho zose zikagira ubutinde bubangutse. Akabangutso kakaba rero gahwanye n’inyajwi ibangutse, naho inyajwi inimbitse ikagira utubangutso tubiri. Urugero tumaze kubona rukaba rubara utubangutso 12.

Abasesenguye amazina y’inka babyitondeye basanze
- hari agizwe n’imikarago ifite utubangutso 9
Uruqero : Inka ya Rumonyi
Rutagwaabiz(a) iminega
(i) nkuba zeesa mu bihogo
Rwaa mugabo nyirigira
(i) mbizi(i) isaanganizw(a) ingoma
n’umugabe w’i Ruyuumba
(i)kiiseesuur(a) imbibi
…

- hari agizwe n’imikarago ifite utubangutso 10
Urugero : Inka y’i Nyanza.
Ruti rwuuhira isahaaha
ingabo zihomerera impuunzi
rwaa manywa ya rugemahabi
Inkaburano y’impiingaane
Ya rukanikandoongoozi
Irazimena zigakubita
Zigituruka mu kireere.
…

- hari agizwe n’imikarago y’utubangutso 12
Uruqero : Inka ya Musoni.
Rwiiyamirira yuuhira imbuga
(I) nkuba zihiindura abanyabihogo
Rwaa Miriindi ya Siimugomwa
Imaana yaremye inyamibwa y’Impeta
Ntiibeho urugiingo uyihinyura
Yamara kuyigira intayoberana.
….

Icyitonderwa : Mu ibara ry’utubangutso, iyo inyajwi ebyiri zikurikiranye, iya mbere iburizwamo; inyajwi itangira umugemo ntibarwa.

Akamaro ko kwiga amazina y’inka

Umuntu yakwibaza niba kwiga amazina y’inka ubu hari akamaro bifite.
Uwabyibaza ntibyaba ari ugutazira. Birumvikana ko muri ibi bihe ndetse n’ibizaza ntawe uzongera kujya mu byo kwita inka. Ariko kumenya ubuhanga bw’inganzo iyi n’iyi ya kera nta cyo byishe, ndetse ni byiza. Cyane cyane byagira akamaro mu gihe umuntu yacengera iyo nganzo, hanyuma yamara kumucengeramo na we akaba yafatiraho akayikoresha mu bundi buryo. Nka Musenyeri Alegisi Kagame yacengeye iyi nganzo y’amazina y’inka, hanyuma aza kuyigenderaho ahimba « Umuririmbyi wa Nyiribiremwa » n’ »Indyoheshabirayi ».

Byongeye kandi umuntu ushaka kumenya ubuhanga bw’abahanzi b’i Rwanda ntagere kuri iyi nganzo y’amazina y’inka, ngo arebe ubuhanga bw’itondeke ripimye, yaba atakobwe byinshi. Ubwo buhanga bw’itondeke ripimye bavuga ko ntaho rikunda kuboneka muri Afurika uretse mu Rwanda (Francis Jouannet ), Prosodo1ogie et Phono1ogie Non Lineaire, 1985, p.73). Ibyo byaba ari nka bya bindi byo kwambara ikirezi ntumenye ko cyera.

Mu mazina y’inka harimo ko ubuhanga buhanitse. Uretse ubwo buhanga bw’itondeke ripimye, usangamo injyana, ari iy’isubirajwi, ari iy’isubirajambo; usangamo ubuhanga bwo gukoresha ijambo ryabugenewe; usangamo uburyo bwo gukoresha imibangikanyo; usangamo imizimizo myinshi inyuranye. Usangamo n’icyo abisi ubwabo bita ingaruzo. Ni ijambo risingiza cyangwa se interuro y’amagambo asingiza abami muri rusange cyangwa ingoma, hakaba n’asingiza umwami uyu n’uyu, ibikorwa bye cyangwa amatwara ye. Uwashaka kumenya imyifatire y’Abanyarwanda bo hambere, agashaka kumenya ibyo babaga bimirije imbere, yabisanga mu mazina y’inka. Ubutwari n’umurava birasingizwa, ubupfura no kwanga umugayo bikamamazwa.

Ibisakuzo (site www.umuco-nyarwanda.blogspot.com)

Admin — Thu, 14 May 2009 13:29:05 +0000

IBISAKUZO I

Nyiramahenagurwa-Urutare rwo ku nzira.

Mugongo mugari umpekera abana.-Urutara (uburiri)

Wambukije umwami utagira amaguru-Urusyo.

Nagutera Rutare rwa Sebayanda rwasa ingimagihumbi-Urusyo.

Mweru n’iyayo-Urusyo n’ingasire.

Kwa Bukoco barakocagurana-Urusyo n’ingasire.

Igira inyuma y’inzu uce inkoni y’umuze n’umunzenzi-Urusogo n’urusogi.

Ubugeni bw’ino burampuha-Wabaza ubuhiri mu muhini !

Ibuka hakurya-Utuzu tw’abashumba.

Turatemba shyashyari-Utuzi ku rutare.

Katemba igogo-Uturaso ku murundi.

Turadundaraye-Utubyi tw’umushumba.

Gacika gasubiraho-Urwara.

Ndica simporwe-Uruzi.

Nahinze umurima utagira ikiyorero-Uruzi.

Nagutera uruyongoyongo rwa Nyirabaha rwimiye i Nduga rukabyarira i Nduga-Uruzi – Ishami ry’uruzi.

Ngira umwana akabyara umugenda-Uruyuzi.

Nuriye umugongo nnya ibuye-Uruyuzi.

Nsimbutse umugande nnya ibuye-Uruyuzi.

Ngira inka nkayirya igenda-Uruyuzi.

Kajugujugu ka Kamatankoni mu kugukubita yarakuneshaga-Uruyuki.

Karusha umuntu kurunga-Uruyuki.

Buhiri bwa Kamango yakubitaga so amuruta ?-Uruyuki.

Aka kagabo ni gato ariko kakwirukana so-Uruyuki – Ivubi.

Nkurira umuhoro mu rutoki-Uruyongoyongo.

Rukondakonda umuhoro wo mu Kinyaga-Uruyongoyongo.

Ngiye inyuma y’inzu ntoragura umuhoro-Uruyongoyongo.

TAGS:imigani,imigenurano,umuco,umuco nyarwanda,urwenya,ibisakuzo,insigamigani,amateka y’u Rwanda,amazina y’inka,ibyivugo,imivugo,imihango n’imigenzo,inzoga,rwanda,ikinyarwanda,bangambiki,uturingushyo

IBISAKUZO II

Mfite imfizi yihariye ishyanga yonyine

Mfite imfizi yihariye ishyanga yonyine-Agahinda ku mutima.

Imana y’i Burundi irashoka ntikuka-Agahinda ku mutima.

Ndara mpiga bugacya-Agahinda ku mutima.

Nagutera inka irisha mu ishyamba ryayo rya yonyine-Agahinda ku mutima.

Nagutera Imana y’ishyanga ibagira mu ishyamba-Agahinda ku mutima.

Kayogoyogo mushiki wa Ntare-Agaheha mu gacuma.

Nyoko na mama bapfuye iki ?-Agahaza ko mu rubibi.

Akatagira inka ntikagire umugeni kagura iki ?-Agahanga k’ihene.

Kati mbagira butimbo-Agahanga k’ifumberi.

Kenyera tubyine urumasha.-Agafuni mu mushike.

Gakubise ngaru gaca mu masaka gasama Kigeri.-Agafuni kabagara amasaka.

Karahunda ingabo ya Rujende.-Agafundi.

Kwumva menshi kagahishira.-Agafundi ko ku nzira.

Kati pararararara kati pa !-Agafaranga ku meza.

Nyiranshoreke.-Agacurama.

Nyirabigiribigingiri.-Agacurama.

Kashira amanga karakanyagwa.-Agacumu kica inkurikirane.

Kacira bucece.-Agacebe k’ihene

Kati kaci. kati hwi !-Agaca mu nkoko.

Rukabyamurimbo rwa Muririma ntagikoza ibirenge hasi.-Abashi b’inkingi.

Mpagaze ku gasozi nti behu !-Abarinzi b’inyoni.

Hakurya ngo dondi no hakuno ngo dondi.-Abakomyi b’insyo.

Imisozi irashika ibikanu.-Abahinzi.

Hepfo aha hanyuze impehe.-Abagore batagira abagabo.

Imisozi irahiye hasigaye rukumbi rwa Shaza.Umugina – Inzira.

Ngira umwana akarara agenda.-Umugezi.

Kanyonyomba.-Umugezi utemba.

Rupfupfu yarapfuye asiga undi Rupfupfu.-Umugezi utemba ugasiga amabuye.

Abana banjye barara bagenda, bakirirwa bagenda.-Umugezi

Iwacu duteze ingori twese.-Umugengararo w’amasaka.

Shirika amazinda ngutume ikuzimu.-Umuganda w’inzu.

Ndumiwe ndakavuna umuheto.-Umugaho unnya mu ruhira akabura icyo yihehesha.

Mpagaze mu mpinga ubutogore buramvuna.Umugabo wambaye umwenda mushya.

Shyuuuuuuu !!!!!!!-Umugabo uneye mu ruhira akabura icyo yihehesha

Kwishongora cyane si ko kujya ibwami.-Umudwedwe.

Nyamunini umugwampinga.-Umuduha.

Nyiramukuru umuturirwa.-Umucundura.

Vuga jye nahoze.-Umuce wo mu irebe.

Kibamba imennye urugo.-Umucaca.

IBISAKUZO III

Igiti kinini ruhumbanyoni.-Inkono ivugirwamo umutsima.

Mpagaze mu gahinga mbona Rusengo mu maraka.-Inkono itogota.

Nyoko na mama bapfuye iki ?-Inkongoro z’abana.

Mfite abakobwa kuva ku ngoma ya Gahindiro n’ubu ntibararamukanya.-Inkombe z’uruzi.

So na data ko bava inda imwe batanijwe n’iki ?-Inkombe z’uruzi.

Ngira abana bagaturana ntibaramukanye.-Inkombe z’uruzi.

Nagutera igicutsa kitagira amabere.-Inkoko.

Nyirancurucumba aracura inkweto.Inkoko mu rutoki.

Kati papari kati pa, inzibukira nayikuye kwa Rwamugenzi.-Inkoko mu kigega kirimo ubusa.

I Mabara zirarabagirana.-Impururu z’umutindi.

Zimanutse i Mageri zabagira.-Impururu z’ababi.

Byagwa impubi-Impiru n’inuma.

Hepfo rurakururana.-Impatwe z’umusaza.

Mu mucyamo biradogera.-Impatwe z’umusaza.

Nyirancubakirimo.-Imondo mu gihu.

Nyirabuki irabyina impa.-Imondo mu gihu.

Nyiramwiza mu mpinga.-Imondo – Impongo.

Ruvudukana imbaraga ruvumera rutagira amabere.-Imodoka.

Rukara rw’amacece aturutse hirya nyoko arayacekwa.-Imodoka.

Nyirampirima umwami w’i Ndorwa.-Imodoka.

Rambagira Bugondo.-Imodoka mu muhanda.

Ihirike naraguharuriye.-Imodoka mu muhanda.

Nyamwitera agashyarara mu ishyamba.-Imodoka mu gihu.

Shaka agafuni nshake akandi tujye kurima imizi ya Ruhozozo ikuzimu.-Imizi y’urutare.

Tora agahini ntore akandi tujye gushaka icyo tutazabona.-Imizi y’urutare.

Kiza abayumbu mu rugo.-Imiyenzi.

Sogokuru Sebarame yapfuye apfuna ivu.-Imivuba.

Nirirwa ntambuka bukira nkibatambuka.-Imitumba.

Rukandagiramabere rwa Magurumunani Rukara iryamiye umukumba.-Imisoto y’ikigega.

Rwamacugi iracugita nyoko.-Inda mu nkanda.

Karisha gapfukamye.-Inda mu mutwe.

Rukara iracumita Rutare yanga.-Inda mu musatsi.

Inyabutatu ya butanu ku ngoyi imwe.-Imyungu ku ruyuzi.

Abana banjye barara bahagaze bwacya bakaryama.-Imyugariro.

Ruvumba rwa Rugeyo nta musore uyisakarira.-Imyotsi.

Inzira ijya i Burundi igenda amagorigondi.-Imyobo y’ifuku.

Uransaba ndaguha ?-Imyenge y’inzu.

Izo ntoki zinsaba ugirango ndaziha ?Imyenge y’inzu.

Ko undora ndaguha ?-Imyenge y’inzu

Negetse umuzinga ku ngoma ya Gahindiro n’ubu nturinjirwa.-Imyenge y’amazuru.

IBISAKUZO IV

Fata sogokuru atagwa mu ruzi-Umucaca.

Tabara umwana w’umwami agiye kugwa mu iriba-Umucaca.

Abagwabiro bashinze inteko-Umucaca.

Ko urusurumbira urarwambuka ?-Umucaca mu ruzi.

Shirika amazinda ngutume ikuzimu-Umucaca mu iriba.

Karekare Mukakarema-Umuheha mu buki.

Mu gikombe ngo gi !-Umuhazi ugwanye umuguta.

Nagutera Muremure waje none-Umuhanda.

Nambutse uruzi ndangaje innyo-Umuguta.

Ca bugufi turase Bigungira-Umugunguzi.

Urambaza wampaye iki ?-Umugozi w’ibijumba.

Fata ubwato mfate ubundi tujye kwambutsa ibitayega-Umugore utwite.

Tora akato ntore akandi tujye kwambutsa akanyarumina-Umugore utwite.

Bantetere anyuze aha-Umugore utwite.

Kibwete ahise hariya-Umugore utwite.

Fata agakoni mfate akandi tujye guherekeza Nyamuhirimanga-Umugore utwite.

Mpagaze ku manga Imana izaba impa-Umugore utwite.

Nagutera inkangara ya Makaci batera icumu igakinga ikibaba-Umugore unnya ku gihuru.

Nagutera indishyi y’urupfu-Umugore uhetse.

Ibuguti ibuguti-Umugore ubuguta mu nkanda.

Nyirabigirigita mu murombero-Umugore ujya kuzimura.

Hapfuye Senkopfu hasigara Semfunda-Umugondoro w’igishyimbo.

Navutse mpinnye urutoki-Umugondoro w’ibishyimbo.

Mvuye ikuzimu mpinnye agatoki-Umugondoro w’ibishyimbo.

Ujya mu bajiji, wari umujiji?-Umugina mu rufunzo.

Ayiii !!!!-Umukobwa ureba iwabo hashya.

Ayiii !!!-Umukobwa ureba agacumu kishe musaza we.

Segikwekwe umukwe wa Mukono-Umuko mu mukokwe.

IBISAKUZO V

Gaju iriruka nkirenga-Umukenke.

Ayiii !!!!-Umukecuru wabuze injigo ye.

Vunjavunja Nkungu iryame-Umukecuru unnya ku gihuru.

Mu gikombe ngo hobeka-Umujugujugu mu ihene.

Bijugujugu bya ati po !!!!-Umujugujugu mu ihene.

Ngiye nca amayogi ngera iyo nshaka-Umuhunda.

Karashonda inzira-Umuhunda.

Mvuye aha nshumbagira ngera iyo nshaka-Umuhunda n’icumu.

Karenze impinga kannya ibuye-Umuhumetso.

Akigize umugozi kakigira umuganda kagashyira umwami ku murwa-Umuhotora – Umuhoro.

Nagutera ikikakika-Umuhoro.

Karazigurira-Umuhiro ku ntango.

Gihe umunzeri-Umuhinzi umwe mu murima.

Inkuba ikubita ikwerekeje umugongo. Umuheto.

Imparakajosi ya Nyamujyana impara ironsa batanu-Umuheto n’imyambi.

Umwana wanjye yavutse afite inda-Umuheha.

Inkongoro iratemba ikijyaruguru-Umuheha.
K
iti tiku kiti dumburi kiti databuja nkumbuye i Rwanda-Umusemburo mu kibindi.

Urarenga mpinguka-Umusaza n’umwana.

Karatemba shyashyari-Umusaza ku cyahi.

IBISAKUZO VI

Hepfo aha rurakubana-Umusaza cyangwa umukecuru n’agashyitsi.

Nabyaye umwana, ariko mu bandi bana niwe mpora njya guta-Umusatsi.

Gacika kabaho-Umusatsi.

Nagutera amakara y’umuntu-Umusatsi.

Dore iryo shyamba ritabona-Umusatsi w’intabwa.

Njugunya njugunya nupfa tuzajyana-Umusatsi – Inzara.

Mpinze ku gahinga nsarura mu gapfunsi-Umusatsi

Agakecuru Nyarudindiri kamanutse i Gacu na Mpanga kikoreye imigoma itanu-Umusambi.

Rusimbukamumasaka umwami w’abaderevu-Umusambi.

Nagutera Rutambukakibaya rwa Semugeshi-Umusambi.

Kuba mu gisiza ntuhinge uburo ni iki ?-Umusambi.

Rukinamugasiza rwa Senyakazana twigabe-Umusambi.

Guhora mu murima si ko guhunika ibigega-Umusambi.

Rutikanga yamaze ubwatsi-Umusambi.

Rukabyamurimbo rwa Muririma ntagikoza ibirenge hasi-Umusambi.

Tujye kwimira Rutimirwa-Umusambi.

Tora agakoni ntore akandi tujye gukubita Ruyiyenza yamaze ubwatsi-Umusambi.

Nuriye umubanga inyo ituma-Umutare w’inyama.

Tarataza tujye i Mataza-Umutanga ku rutare.

Gishyuha kitotsa-Umusuzi.

Nyiramparagatabivemo umukwe wa Minani-Umusure mu ngugu.

Nyirabwineneka-Umusundi ku ntebe

Ndashe akambi mu Rwanda abagabo bose barakangarana-Umusoro.

Hirya y’ishyamba hari agashahurabagabo- Umusoro.

IBISAKUZO VII

Agatiritiri kaje kaduruza, kaje kuzatina umugabo-Umusoro.

Kavuye aha kabatinatina kagera mu gahinga kakibatinaguza-Umusoro.

Nshagawe ntawi umwami-Umusore warongoye.

Akavumu k’iwacu ni Mbimburamahina-Umusore ubungira inkumi.

Ibuguti ibuguti-Umusore ubugutana ingabo.

Shirika amazinda ngutume ikuzimu-Umusomyo mu mazi.

Rukara rw’amacece aturutse hirya wayacekwa-Umusirikare.

Fata inkoni ngufi turagiye ku manga-Umusigati.

Nyamunsi aragendera hejuru y’urupfu-Umushoferi w’indege.

Tora inkoni ntore indi tujye guhonda intanoga-Umusenyi.

Fata agahini mfate akandi tujye gusekura umutanoga. Umusenyi.

Mfukumfuku yatura so ku mucaca-Umusemburo.

Nagutera Mukara ikamwa ayera murumuna wa Muhoro. Umuyenzi.

Inka zanjye zaragiye zigarukira mu mpinga y’abankunda-Umuyaga.

Nagutera ikigira izina ntikigire ibara-Umuyaga.

Kubira so hepfo mukubire haruguru tumwite Rwabuzutu-Umuyaga.

Mutamu iriruka ntirenga-Umuyaga.

Nagutera ikigira izina ntikigire ibara-Umuyaga – Umusuzi – Amazi

Ngira inka igakamwa igaramye bwira ikubama-Umuvure.

Ngira inka nkayivanaho uruhu igasigara ihagaze-Umuvumu.

Kavumbutse kavuga amangenge-Umuvumbuko w’intare.

Ntereye akabuye mu gihuru kagaruka kavuga amanzenzi-Umuvumbuko w’intare.

Kirisha amazuruUmuvuba.

IBISAKUZO VIII

Nyoko ko ari munini yakwambara inkanda ya Rugondo ?-Umutwe w’imbaragasa.

Ndamutemye ndamutaruka.-Umutumba w’insina.

Nagutera ibumbabumba-Umutsima.

Bwira rugango, uti Rugahura aragusize-Umutsima n’inyama.

Mugina ni uwa Muko-Umutsi wo ku kibuno.

Nagutera Nyamuniga wa Nyamuko-Umutsi w’innyo.

Nyamunimba wa Muko-Umutsi ku nda.

Nkubise igiti umwami anyumva neza-Umutozo.

Sogokuru w’ibihigi byinshi-Umutobotobo.

Ujya mu bajiji wari umujiji ?-Umwishywa mu isusa.

Jya ruguru tujye mataza.-Umwishywa ku rutare.

Nyamukubura umutindi-Umwisheke.

Behu behu !!!-Umwironge.

Nagutera Rwakimanuka rutaribwa n’inyoni-Umwijima.

Tora inkoni ntore indi tujye gutsimbura Rukara ku gicaniro-Umwijima.

Nyamwiza mu ibanga-Umwangange.

Nyirakamuga mu mpinga ya Kamonyi-Umwangange.

Gatukura katokeje-Umwana w’ifundi.

Karazigurira-Umwana uzigurira ku mugina.

Ngeze munsi y’urugo nkuka itako-Umwana usanze se na nyina batariyo.

Nagutera akambuka uruzi katarubonye kandi katarukandagiyemo-Umwana uri mu nda ya nyina.

Ndateka imirire niyo yanyobeye-Umwana ugaburirwa na nyina w’undi.

Ngira umwana nkamutega amasunzu nkamutuma mu ishyamba-Umwambi.

Ngira umwana nkamutega ibanganga nkamutega isunzu rimwe nkamutera mu ibanga ry’umusozi-Umwambi.

Impfumbatizabutoki ya Sebutama ironsa batatu-Umwambi mu ruge.

Nagutera igisogo nyamutentema-Umuziha w’inzovu.

Fata umuhoro mfate undi tujye gutema ikidatemeka-Umuzi w’urutare.

Mukara ikamwa ayera ni inka ya Dogo-Umuyenzi.

Mugarikayera ni Sebatongo-Umuyenzi.

IBISAKUZO IX

Zigeze mu marembo y’abampata zirarima-Uruheri mu gihata.

Ntereye Ndiza ngeze mu mpinga nibuka umugenzi nsize inyuma-Uruheri mu gihata.

Hagati ya Gacu na Mpanga hazi bake-Uruheri mu gihata.

Nyabukongoro yamaze inka i Murera-Uruhabuzo.

Rukondakonda yamaze inka i Murera-Uruhabuzo.

Umututsi muremure yamaze imigondoro mu murima-Uruhabuzo mu ntoke.

Abakobwa beza baranaga amajosi-Urugoyi rw’igishyimbo.

Inyuma y’inzu zirabyina inkora-Urugoyi rw’ibishyimbo.

Hepfo zirabyina urungora-Urugoyi rw’ibishyimbo.

Ngeze mu irembo ndasitara-Urugo udasangamo nyoko.

Nyiramwiza mu mpinga-Urugo rw’umwami.

Igiharamagara kitubereye mu ruharo-Urugi.

Ni jye muzindutsi wa cyane nasanze agasaza n’agakecuru batanye ku munigo-Urugi ku muryango.

Musatsi murende umukobwa utagira inenge-Urufunzo.

Nyamutukura umutindi-Urubwija.

Igira hakurya nanjye nigire hakuno duterane injuguto z’imiseke-Urubura.

Hakurya no hakuno ngo barubaru-Urubura mu masaka.

Ku ngoma ya Bidiri ngo di !-Urubura mu makoma.

Ni jye muzindutsi wa cyane nasanze aho urupfu ruteze urugori. Urubumbiro.

Mvuye aha nshyutswe ngera iyo nshaka-Uruboho.

Kuki ujundika inyama ntuzimire ?-Ururimi mu kanwa.

Hirya umuhanda no hino umuhanda-Ururimi hagati y’amenyo.

Yatangiye kubaho ari umwe kugeza na n’ubu akiriho ari umwe. Urupfu.

Nagutera Cyurweru cyambaye umwenda kwa Rwamenyo rwa Makombe. Urume ku musororo.

Ni jye muzindutsi wa cyane nasanze aho urupfu rutunga inigi. Urume ku musororo.

Ndi Rutebuka ku iteme ndi Rutebuka ku iteke nti mbe mwiriwe Rezida-Urukwavu.

Kamennye urutare gataha i Mpushi-Urukwavu.

IBISAKUZO X

Kati diri diri, dore umuhamirizo nakuye kwa Mukore-Urukwavu.

Nagutera Nyabishishi i Nyabitare-Urukumbi mu menyo.

Nagutera Rukara aho igaramye mu bitare bya Mashyiga-Urukumbi mu menyo.

Nyabwumira mu ijana-Urukorogoto.

Nshibwa nshibuka-Urukangaga.

Bombori bombori-Urujyo ku nkono.

Mama arusha nyoko kwambarira abakwe-Uruhu rw’intama.

Bwiza bupfuye ubusa-Uruhu rw’imbwa.

Nagutera igongo ikeba amazi-Uruho.

Mama arusha nyoko ibikinga-Uruhiza.

Inshyimbo y’iminsi yegekwa mu mfuruka-Uruhindu rw’indushyi.

Mu gikombe ngo hobe hobe !-Uruheri mu gihata.
I
nyuma ya Gacu barahima intebu-Uruheri mu gihata.

Ingurukira y’umuvumu yameze mu kivure-Urusogo mu mukokwe.

Kamanutse kavuga amangara-Urusisiro.

Rwegamanangabo rwa Ngabo rwegamanye ingabo mu nkike ya ruguru-Urushishi rufite ishaka.

Rukara irajegeza umudende-Urushishi ku igufa.

Wanzitse mu ruzi ndasya-Urusenge.

Mugongo mugari umpekera abana-Urusenge.

IBISAKUZO XI

Ingabo yanjye yuma ihagaze-Urusenge.

Nyirabyuma ndashya umugongo-Urusenge.

Fata Kagina tuyirase-Ururo.

Bisa bitagira isano-Ururo n’urumamfu.

Nagutera igisumba ngari-Ururo mu mateke.

Inyama y’urusaku mu rugo rw’imiseke imbere i Nyamagana-Ururimi.

Kagaga iri hagati y’urugano-Ururimi.

Ngira inka nkayisasira amahwa nkayorosa andi-Ururimi.

Inka yanjye irishiriza mu mishito igataha mu mishito-Ururimi.

Sakuza n’uwo muri kumwe-Ururimi rwawe.

Umwana w’umwami hagati y’ababisha-Ururimi mu menyo.

Nagutera Rugaju mu rugo rw’imigano-Ururimi mu menyo.

Mu rugo rw’imiseke hagati nyamagana-Ururimi mu menyo.

Ndagiye gitare mu makoro ntiyakomereka-Ururimi mu menyo.

Jya mu mubande ubandwe Kagoro-Uruyongoyongo.

Nagutera urujeje uruhumbirajana-Uruyange.

Mpagaze ku gasozi nzana ifuro ry’amata-Uruyange rw’amashaza.

Mpagaze ku gasozi mbona abagore bambaye impeta bose-Uruyange rw’amashaza.

Nduzi abamikazi bateze inigi-Uruyange rw’amashaza.

Nagutera umututsi rudigadiga-Urutumbwe.

Urudigidigi uruvuza mudiho-Urutumbwe.
Serudigadiga wa Rututsi rutura ku nzira. Urutumbwe.

Rushinyika rushaje Rugina rw’uwapfuye ejo-Urutozi.

Bisa bitagira isano-Urutoki n’amatembetembe.

Nyamunombanomba wa Munombano uwakwenda rwakwendana-Urutoki mu nkono y’itabi.

Nyiramangiringiri nyiri amaso munani-Urutete.

Imisozi irashya Rukaba yo ntishya-Urutare.

IBISAKUZO XII

Ko dutamiye twese hakije nde ?-Imyashi.

Mfite abana nkabasiga nkabanogereza nkabasubiza mu nda-Imyambi mu mutana.

Ngeze mu mpinga mpinguza abahinzi-Imvura.

Nagutera Rudakambirwa rwa mugabo udafungura akebo kamwe-Imvura.

Abatutsi barebare baturutse i Ruganda-Imvura.

Bibiri ngo piii !!!!!-Imvura ku iteke.

Rugugura yaguye inyuma ya Ngiga-Imvura igwa ku gitikatika.

Ruvuzo ikwirukana mu nka-Imvi zikuye umusatsi w’ubuto.

Ibuguti ibuguti-Impyisi ibugutira umupfu.

Ubugeni bw’ino burampuha-Wabaza ubuhiri mu muhini !

Ibuka hakurya-Utuzu tw’abashumba.

Turatemba shyashyari-Utuzi ku rutare.

Katemba igogo-Uturaso ku murundi.

Turadundaraye-Utubyi tw’umushumba.

Gacika gasubiraho-Urwara.

Ndica simporwe-Uruzi.

Nahinze umurima utagira ikiyorero-Uruzi.

Nagutera uruyongoyongo rwa Nyirabaha rwimiye i Nduga rukabyarira i Nduga-Uruzi – Ishami ry’uruzi.

Ngira umwana akabyara umugenda-Uruyuzi.

Nuriye umugongo nnya ibuye-Uruyuzi.

Nsimbutse umugande nnya ibuye-Uruyuzi.

Ngira inka nkayirya igenda-Uruyuzi.

Kajugujugu ka Kamatankoni mu kugukubita yarakuneshaga-Uruyuki.

Karusha umuntu kurunga-Uruyuki.

Buhiri bwa Kamango yakubitaga so amuruta ?-Uruyuki.

Aka kagabo ni gato ariko kakwirukana so-Uruyuki – Ivubi.

Nkurira umuhoro mu rutoki-Uruyongoyongo.

Rukondakonda umuhoro wo mu Kinyaga-Uruyongoyongo.

Ngiye inyuma y’inzu ntoragura umuhoro-Uruyongoyongo.

Nahuranye inkoni nyinshi ncyurana imwe gusa-Imisigati.

Urace inkoni ngufi turagiye mu ishyamba-Imisigati.

Abakobwa banjye babyina bose-Imirya y’inanga.

Inyabune ya butanu yagiye kwenda inani kwa mirongo inani-Imirya y’inanga.

Abambarantama ba Ntaragonda batwara amacumu bayacuritse-Imirizo y’inka.

Nagutera ba Manzi bitwaza amacumu bayacuritse-Imirizo y’inka.

IBISAKUZO XIII

Iwacu twikwije impindu twese-Imirizo y’imbeba.

Abana banjye bikwije impindu bose-Imirizo y’imbeba.

Abambari ba Ruhinda bambariye inzogera ikuzimu-Imigozi y’ibijumba.

Igira inyuma y’inzu ukube ino-Imigondoro y’ibishyimbo.

Abazungu b’i Bujumbura baca urubanza bunamye-Imigondoro y’ibishyimbo.

Kati papari kati pa, inzibukira nayikuye kwa Rwamugenzi-Imigeri y’isha ku rutare.

Bihembyiheru imfizi ya Bigutu-Imiduha.

Zikutse zera inzara-Imfunzo.

Nteye intobo hakurya y’uruzi ntera indi hakuno zihuye ziraganira-Imfubyi.

Njya ati pii !-Imfubyi.

Byagira biti po !-Imfizi y’intama.

Nyiramaha hinda-Imende ku ruzi.

Birigita birigita-Imende ku mugezi.

Ngiye mu mpinga mbona abagenzi beza-Imegeri.

Mpuye na Mugara-Ikinyabwoya.

Umugabo urimbana impuzu ku mpinga ya Gihubuke.-Ikinyabwoya.

Nagutera uruzunguzungu uruzungurizamurizo rwagiye guhahira abana rukararirana-Ikinyabwoya.

Nyiramparagatabivemo umukwe wa Minani-Ikinya mu kwaha.

Isuka irokoye ni yo ihinga neza-Ikinwa cya Nyirabarazana.

Ngira umutabo ugahingwa n’isuka y’indoko-nyirabarazana.

Ifuni iracoca urukoro-Ikinwa cya Nyirabarazana.

Nateye agati kanjye ari igozi kamanuka ari igogo kirahira inyabihogo kandi katagira n’inkomarutaro-Ikijumba.

Indigitagitaka intahira y’urugo-Ikijumba.

Inkuba ikubita ku butaka ya Rukikabayimira-Ikijumba.

Inka yanjye ndayibaga igakwiza abagore banjye bose inkanda-Ikigorigori.

Ngiye nambaye ubusa ndi akana ngaruka narabyaye kandi nambaye-Ikigori.

Ngira inka nkayikamira mu rubavu-Ikigori.

Kibuguje ngaru kigaruye ingabo kigeze mu mpinga gishinga fene. Ikigori.

Igishorankwanzi cyamanutse gihora gikwiza ab’iwanyu bose imigoma. Ikigori.

Nagutera igitutsi kimanutse kwa Rwatangabo cyiteye imigoma itatu. Ikigori.

Cyimitse ingere gihetse Rwigema kigiye gusumba Tarasi umwami w’i Gisaka-Ikigori.

Nyirabambari bambaye impu munani-Ikigori.

Kigaruje ingogo kigaruje ingabo kirasharaje ku nyanja y’i Karagwe-Ikigori ku nzira.

Gikubise ingaru kibuguza ingabo-Ikigore kivuye mu mazu menshi.

Mama arusha nyoko kunogera inkanda-Umusambi – ikinyabwoya.

Ishenyi isenya urw’undi ihora mu rwugururiro-Umusambane.

Wavuka wari waterera cya mahangire ?-Umurunga.

IBISAKUZO XIV

Waterera Sebeya ntiwayiheza-Umurizo w’ihene.

Nagutera ikiryabyose cyanywa amazi kigapfa-Umuriro.

Rutuku rwa Ndubaruba yari umugabo nuko yazize imbwa-Umuriro.

Ruhuga iratema imanga-Umuriro.

Ikiyongoyongo cya Nyirabayogoma kiruka ikijyepfo n’ikijyaruguru-Umuriro mu muyaga.

Aho wabereye iri waribonye he ?-Umurara w’uburo.

Mpagaze hano nkubita inkoni yanjye i Buzi-Umurabyo.

Mbonye umusore w’i Gisaka asomera igisate cy’umutsima-Umurabyo.

Nyiransibura i Burundi-Umurabyo.

Ni jye muzindutsi wa cyane nasanze umupfu atsibagura inzira.-Umunyorogoto.

Mfite ihene aho iziritse ntawe uhita atayiseguye-Umunyinya.

Kabutimbatimba kabunumanuma ku ngama ya Gahindiro-Umununi ku itabi.

Kazikure irya, kazikure ino kati ni izanjye na Runana-Umununi ku gicumucumu.

Kadiridiri ka Ndirimba hejuru ya Sandarubeti-Umuntu uri ku ipikipiki.

Sarupfu yikoreye Sarupfu yindi-Umuntu uri ku ipikipiki.

Nkubitiye uruti mu nkike ya ruguru ruhinguka i Nyarugenge-Umuntu ubara inkuru cyane.

Sogokuru aryoha aboze-Umuneke.

Icyo nashinga ntiwagishingura-Umubyindi.

Igira inyuma y’urugo nkuvumburire impongo itagira umurizo-Umubuyenge w’intosho.

Rukara rwa Nzambe yaturuka mu marembo wayacekwa-Umubirigi.

Naguze ikote nkivuka na n’ubu ntirirasaza-Umubiri w’umuntu.

Icwende ryanjye ribaye kure mba ngukoreyemo-Ukwezi.

Amabuye ya Nyarubuyenge wayabara ntiwayashobora-Ukwezi n’inyenyeri.

Ngira umurima w’ikibugabuga w’ikiyorero kimwe-Ukwezi ku ijuru.

Banga ingata mbange indi tujye kwikorera ka kaguru ka Dondi i Budaha-Ukuguru kw’imbaragasa.

Muzane akwuho mbahe agakoma-Ugutwi kw’imbeba.

IBISAKUZO XV

Dupfunye tudupfunyike bene urugo bataraza-Udukongorwa tw’imisigati.

Nta kamwe nta akandi ngere iyo !!-Udukongorerwa.

Fata akebo mfate akandi tujye gusoroma intagwira-Ubwoya bw’inka.

Ingobyi ngari ni yo impekera abana-Ubwato.

Nyabwiza mu mpinga-Ubwato.

Umwana w’umwami hejuru y’urupfu-Ubwato mu ruzi.

Rukara ipfukamanye n’urupfu-Ubwato mu ruzi.

Nagutera Rukara hejuru y’urupfu-Ubwato mu mazi.

Sine irarisha hejuru y’urupfu-Ubwato mu kiyaga.

Nubatse urugo hejuru y’urupfu-Ubwato mu kiyaga (mu ruzi)

Mfite ibiti imizi yabyo yakuze ijya hejuru, amashami yabyo areba hasi-Ubwanwa.

Imbere ndi imanzi inyuma ndi imanzi-Icyansi.

Muze tumupfunye bene umupfu baraje-Icyagumbwa.

Kashira amanga karakanyagwa-Icumu ryogosha umwami.

Ko uri muremure wakama ibere rya Rwego ?-Icebe ry’imbaragasa.

Imikara y’i Gasangi irabira rikarenga-Ibyiyone.

Rukara rwa Nyabicuma yaturuka hariya wayacekwa-Ibyiyone.

Data aranyishe data wacu arankiza-Ibuye ryica isuka irindi rikayigorora.

Makasi ihuye n’indi-Ibuye n’umutarimba.

Buguza ubugumya mbuguze ubuguzi tujye kubuguza ibuguma y’ihene i Bugoyi-Ibuguma y’imbeba.

Tabara ibibuno bya nyoko birenze urugo-Ibivumvuri.

Ubwo twicaye hano haraza umuntu aduhamagare-Ibitotsi.

Karuhura mukuru w’urupfu-Ibitotsi.

Akayuriyuri ka ntibazirikana inshuti y’urupfu-Ibitotsi.

Nyirakaruhura intumwa y’urupfu-Ibitotsi

Nyiracyiri ntacyahirira inyana-Ibisya by’umutwakazi.

Mpuye na Ruganzu yikoreye igitebo cy’inyama-Ibisunzu bya rusake.

Mfite abana ntiwamenya uwavutse mbere-Ibishyinga.

Ngiye mu rutoki abasirikare baramfata-Ibishokoro.

Nagukubita Dara-Ibiryo ku mbehe.

Nagutera ivanjiri-Ibiryo bihiriye isasita.

Nyiranduguru ingoma y’abashi-Ibirayi.

Kera tukiri abambari b’umwami twavugirizaga amayugi ikuzimu-Ibirayi bikiri mu gitaka.

IBISAKUZO XVI

Bicinyigiri bya Bikangaga Bikondo byacuzwe n’abantu-Ibirago.

Hagarara hakurya mpagarare hakuno duterane ibidashyika-Ibipfunsi.

Nyiraburemo bamurengeje urugo-Ibipfuko.

Ko uri mukuru wa kera wari wabona umwami w’amenyo abiri ?-Ibikingi by’irembo.

Nagutera Nyirahanga amenyo abiri.-Ibikingi by’amarembo.

Amenyo abiri-Ibikingi by’amarembo.

Ngira abana bagaturana ntibaramukanye-Ibikingi by’amarembo.

Kimenyi w’amenyo abiri-Ibikingi by’amarembo.

Mpagaze aha mbona amenyo ya Ruganzu-Ibikingi by’amarembo.

Rutinda mu idadi rutebuka mu iteme bwakeye Dede !-Ibijumba.

Imisozi iriyorosa ibigondo-Ibihu – Inzuki – Intoki.

So na data ko bameze impara inzoga y’ibwami izikorera nde ?-Ibihaza.

Hakurya biraheneranye-Ibihaza.

Abana ba mukeba bambaye imigoma bose-Ibigori.

Mfite igihugu cy’abagabo gusa-Ibigori bifite imisatsi.

Ngira imbehe nyinshi ariko mbura iyo ndiraho-Ibiganza.

Biromongana mu mpinga ya Janja-Ibicuma ku nkangara.

Jya munsi y’urugo bagupfunde ibirozi-Ibiboga byagaze.

Nkiza ibyo biganza bya so binsaba inyama-Ibibabi by’ibibonobono

Iteze neza ntiyica-Ibere ry’inkumi.

Iriboneye ntiryica-Ibere ry’inkumi.

Nagutera umututu utigita-Ibere ry’inkumi.

Nshiye mu ishyamba rimpa umwezi-Ibarizo ry’ingoma

Nkubise urushyi rurumira-Ibara ry’inka

Tora ifumba ntore indi tujye kwibaza-Gutwika uruzi.

Ujya kukwica aragusekera-Gusitara ku ibuye.

Ndagukubita nkakwitaza nitwa umuhungu wa Mburamatare-Gusitara ku ibuye.

Rushiramazinda rwa Ntibazirikana rubanda mushishwa nabi-Gusaba uwo wimye.

Ndasera igahanga nkagosorera ikabondo-Guhekenya amasaka.

Nishe inkuba nyihambiriza indi-Guhambiriza igitoke ibirere.

Ngira inkongoro nkazogereza hejuru y’uruzi ntizigwemo-Amenyo.

I Gisaka ntibacinyira bangana amacinya-Amenyo.

Twagitse umuzinga ku ngoma ya Gahindiro na n’ubu nturinjira-Amazuru.

Nkubise inkoni hasi ndi mu gikari intanga ikambere-Amazimwe yo ku Rurembo.

Ntoye umuhoro ntema icyo ntari buce-Amazi.

Barateka ntibaminina-Amazi y’inyama.

Nagutera amazi ajya ruguru-Amazi mu muheha.

IBISAKUZO XVII

Sogokuru ajya mu birunga yanyuze he ?- Amazi mu gisura.

Inyagarinyagari bana ba mama-Amazi ku rukangaga.

Icara nkubwire.-Amavunja.

Terura Mutamu uyitereke ku rutare uyikize ubutuna.-Amateke.

Abakobwa ba Ruhinda baturutse ikuzimu bambaye inyonga.-Amateke.

Bisa bitagira isano-Amata y’inka n’ay’intama.

Hagarara mu mpinga uhamagare wa mugabo w’ururangazi uti Minyaruko ya Nyamikenke aragusize-Amata n’umutsima.

Kati pyo, Rugambarara ati naje-Amata n’umutsima.

Nyirimbirima na Mwemanyi baciye aho bagomagira-Amata n’umutsima.

Rukuba ati pyo! Rugambarara ati ndinda tujyane- Amata n’umutsima

Nabusobeka ntiwabusobanura-Amata n’amatezano.

Nagutera amacumu yacuzwe n’intoki-Amasuka.

Ubutunguru bubiri bwambutse ingezi-Amaso.

Mfite ingungu ebyiri zinyambutsa uruzi iteka.-Amaso.

Ubutatu butagatifu bwakwiriye mu Rwanda hose-Amashyiga.

Igihugu cyose iya bitatu-Amashyiga.

Uko turi iwacu twese turi bagufi-Amashyiga.

U Rwanda rwose iya bitatu.-Amashyiga.

Nyirabujunjuri ubujunjuri-Amashaza ku rujyo.

Igira hino ngusekere-Amashaza akaranze.

Nagutera imiringa magana atanu bizira gutira-Amasaka.

Mpagaze ku gasozi nti bana banjye murizihiwe-Amasaka y’umuterero.

Bisa bitagira isano-Amasaka n’urukungu.

Sesera aha dushire-Amasaka ku rusyo.

Nyiraforongo-Amarira y’imbwa.

Nyirabyungwane-Amarira y’imbwa.

Nyamudugudu wa Bwungwane-Amarira y’imbwa.

Nyiramangange.- Amarira y’imbwa.

Zirashotse rutonde-Amaraso ku murundi.

Kanyonyomba-Amaraso ku murundi.

Byakora kurya, byakora kuno-Amara.

Hepfo isanane haruguru isanane-Amano y’inanga.

Nshoye mukara nkura mweru-Amamera n’ifu.

Haruguru ziraterana ay’imbogo-Amahururu y’ababi.

IBISAKUZO XVIII

Intukutuku inyamubande.-Amahundo.

Mpagaze ku mpinga nti bana banjye hubika-Amahindu mu mateke.

Mamahinda mamahi-Amahinda y’inkuba.

Mapfumfuramanyoni- Amahembe y’intama.

Nashinze urukiramende ku ngoma ya Gahindiro n’ubu sindarugendera ngo ndusimbuke-Amahembe y’inka.

Kurara ubusa ufite inkwi (imyase) ni iki ?-Amahembe y’inka.

Maguru aca inkanda nyirashyano.-Amaguru y’umusambi.

Amasaka y’iwacu atukura ateze-Amaguru y’inkware.

Ubumomo so ubuguru bw’isi.-Amaguru yanjye n’ayawe.

Ca bugufi tugeze mu manga-Amaguru y’abatwa.

Inyabubiri inyabutatu babara ntibayishobore-Amaguru ya muhuhirizi.

Tora uruho ntore urundi tujye kwiyumya-Amaganga y’isha.

Nagutera ibisakuzo bya Nyirasapfu-Amafuni mu rukoro.

Nabyaye abana ariko ntiwamenya imfura muri bo-Amafundi.

Byumiye mu gasozi-Amabyi y’umushumba.

Tangira Rutenderi itagwa mu ziko-Amabya y’umusaza.

Birata ntibitana-Amabondo y’ihene.

Hepfo macibiri haruguru macibiri-Amabondo y’ihene.
H
irya nakubira no hino nakubira.- Amabondo y’ihene.

Nagutera ububumbabumbe bubiri mu itaba ry’umusozi-Amabere.

Ibikaci bikaciraniye muri Nyagafunzo, ibisiga bizapfana umukomo-Amabere y’inkumi.

Bikumburanye bibana-Amabere – Ibikingi by’amarembo.

Kagema ijuru-Akumba k’urukoma.

Kati papari kati pa, mukuru wayo iti mpore-Akuho ku ntango.

Kati baaaa, kati bambari-Akuho ku kabindi.

Karashubera-Akotsi k’abatabazi.

Kahemema-Akotsi k’abatabazi.

Kashira amanga karakanyagwa-Akobo kavuna imbyeyi.

Karatemba shyoshyori-Akishywa mu rutoki.

Ndashe akambi ku Karubanda abami n’abamikazi baratanguranwa-Akazuba karashe.

Karazigurira-Akazizi k’amata.

Nyirabugazi arazigaramiye-Akazi mu nzira.

Ndenze akazigiro niteye agahaza-Akayuzi k’akungu.

Uragaramye i Buganza n’inkindi n’inkweto ntuzi ko bwakeye.-Akayuzi hejuru y’uruzi.

Kari n’inkindi karakina mu gikari-Akayuki.

Mfite akagore karusha nyoko kurunga-Akayuki.

Akavumu k’iwacu ni imbangiramihigo-Akayonga k’amanywa.

Aka kayira kasiba twahwera-Akayira kajya mu kigega.

Abana banjye bavuyemo umwe ntiwabimenya-Akatsi ko ku nzu.

Ngakariye-Akato mu kiyaga.

Shinga unegeze.-Akarizo k’ihene.

Ngeze mu gahinga mfunga feri-Akarizo k’ihene.

Karagonda isebeya-Akarizo k’ihene.

Kamuhanda ntiwayiterera-Akarizo k’ihene.

Gashinze i Gasebeya-Akarizo k’ihene.

Bakobwa nararushye-Akarago ko mu irebe.

Aka Matana aka Matananya karabwiriza inka mu gikombe-Akanyugunyugu.

IBISAKUZO XIX

Ak’imitana ak’imitari kararenze ku mpinga-Akanyugunyugu.

Nagutera agatsengenetse-Akanyoni karitse ku nzira.

Nzapfa nzakira simbizi-Akanyoni karitse ku nzira.

Inka yanjye irishiriza ku nkombe ntitembe-Akanyoni karitse ku nzira.

Kararima na Mwimanyi-Akanyoni gatwawe n’amazi.

Ngiye ndi imbere ngaruka ndi imbere-Akanyita k’uruhu.

Imbere ndi imanzi inyuma ndi imanzi-Akanyita k’uruhu.

Kakubagurira-Akanyita k’uruhu.

Nyirabukima arakima ubwa ruguru-Akanyarirajisho.

Karakurizaga karakurutaga wa duri we ?!-Akanyarirajisho.

Aka kagabo ni gato, ariko kariza so.-Akanyarirajisho.

Karimo muri ibyo.-Akanigi mu ijosi.

Gaturutse ikuzimu gashyushye-Akana k’insina.

Nagutera akakuriye mu murama-Akana kavutse kadashyitse.

Nyirandirima aratwite-Akamuga karimo ibishyimbo.

Karavuga ruhama-Akamangu mu muvumu.

Ako nateye i Mwonga ntikaravayo-Akajyo batereye munsi y’urugo.

Rutumba ruturitse rw’i Buganza irangana iki ? Akaguru k’urushishi.

Tora agakoni ntore akandi tujye guheka akaguru ka Dede-Akaguru k’urushishi.

Karatona ibwami-Akagorigori.

Karatona ibwami-Akagori.

Karashubera-Akageni kajya iwabo.

Kabatama i Bukoma-Akagata mu rwondo.

Karavugira i Bumpanika-Akagasire ku rushyo.

Karera de !!-Akaganza k’urujinja.

Kabudugu.-Akadiho k’imbwa.

Zirabunombanomba zirabukatakata inyambo za Mukeshimana-Akabwana mu gatabire.

Kati pooo ! kati paaa, mukuru wayo ati reka-Akabuye gahonze isuka akandi kakayigorora.

Ngiye ndi imbere ngaruka ndi imbere-Akabuno k’umwatiro.

Ni jye muzindutsi wa cyane nasanze kwa Bucyucyu bacyugarite-Akabuno k’imfizi.

Gatinze kazaza-Akaboro k’uruhinja.

Akavumu k’iwacu ni Mbimburamahina-Akabehe baraguriraho.

Gihegege mushiki wa Ntare-Akabeba mu buki.

IBISAKUZO XX

Kati papari kati pa !!-Akababi k’umuvumu.

Kamanutse kibarangura-Akababi k’umuvumu.

Umwana w’umwami amanutse akubita agatoki ku kandi-Akababi k’umuvumu.

Karaga ati pfiiii !!!!-Agatwa mu ibumba.

Nyirakarekare Mukakarema-Agaturusu.

Gatinze kazaryoha-Agatuba k’uruhinja.

Nshyigikiye muruzi ndaswa-Agatsinsino.

Katurutse i Bujinja-Agatsinsino k’uruhinja.

Kamanutse kibarangura kati nkazasubirayo ndakambura data-Agatonyanga.

Kati bambari kati ba !-Agatonyanga ku kigega.

Karashubera-Agati mu ruzi.

Karavuga indwi katagira n’umwe-Agasuzi.

Nagutera akatagira ingingo-Agasuna.

Nteye ijuru umusonga-Agasongero.

Nturutse hanze mbona umuntu ngeze mu nzu ndamubura-Agasongero.

Kuba ahirengeye si ko kwumva-Agasongero k’inzu.

Karakeba karamasha-Agashyo mu nyama.

Karacunda ngwegwe-Agaseke mu ruzi.

Karashubera-Agaseke kajya iwabo w’umuntu.

Kashira amanga karakanyagwa-Agasazi kagwa mu ruhanga rw’umwami.

Karekare Mukakarema-Agasave mu rutoki.

Karashubera-Agakwavu.

Mvugirije ingoma ikuzimu abari imusozi barayumva-Agakono k’impengeri.

Gakubite ugakubiranye-Agakono k’amapfa.

Gakore bakwice-Agakono k’amapfa

Agakono k’iwacu ni imbungiramihigo-Agakono k’amanywa.

Nyiramakoberanya-Agakoni ko mu cyi.

Nyoko na mama bapfuye iki ?-Agakoni kawe n’akanjye.

Kagaramiye inzira-Agakongorerwa.

Ngiye mu ibarabara nsanga akagaramiye inzira-Agakongorerwa.

Fata ingata ngukorere sangara.-Agakenya k’imbaragasa.

Nakunombanomba nagukatakata ingabo yanjye rukatiriza-Agakatsi ku butanda.

Kakwica kakwigarika akambari ka Matene.-Agahwa mu rwondo.

Aka kagabo ni gato, ariko kahina so.-Agahwa mu rwondo.

Gatereye Shyashyari kamanuka Shyashyari gatuma ku bakobwa bo kwa Sangara ngo sakwe-Agahuru ku nzira.

Katunga ijuru-Agahundo.

Kati poo, kati borogosho.-Agahunda mu itaka.

Kahwekera.- Agahoro mu ntoki.

Kakubagurira.-Agahinzi kamwe mu murima.

Karaje n’inkonya n’inkweto ntikazi ko ryavuye.- Agahinja.

Kabaga arabagira mu ishyamba-Agahinda mu nda.

Inkota y’ishyari irahigimira mu ishyamba yonyine. -Agahinda ku mutima.

IBISAKUZO XXI

Aho umugabo ahinze ntasarura-Imbaragasa.

Nyirankurugutamuheto-Imbeba mu muguta.

Hagarara mu mpinga uhagaritswe n’umugabo utakuruta.-Imbaragasa.

Naba aha nakugeta-Imbaragasa.

Jya mu kirambi wikorere isanduku-Imbaragasa mu kirenge.

Ni iki cyatanze umuzungu kwicara mu ifoteyi ?-Imbaragasa

Nk’aka kanya-Imashini idoda.(icyarahani)

Bagatake bagasamaze bakabikire ubwiza bwako-Imanzi mu maribori.

Bihogo bya Birahinda ntitanga iratiza.-Imana.

Gituku mu gitebo-Ikizungu mu modoka.

Mpuye na gatitiba ihetse gatindi-Ikizungu ku ipikipiki.

Nagutera Rugina igana intaho-Ikizubazuba.

Rutamu ni Mutanga urutanga ihene gutaha.-Ikizubazuba.

Hakurya ku gihuku-Ikizu kitabamo abantu.

Kagera iruje-Ikiziha cy’inzovu.

Nyirakigeri aganje mu mpinga ya Ntunga-Ikiziba mu mpinga.

Nagutera ikimenyimenyi mu biga bose-Ikizamini.

Cyamusamasama cyamunumanuma inka z’umwami zirasana zirahira-Ikiyiko ku mbehe.

Nyirandirima umugore munini yicariye icukiro-Ikiyege.

Ibitugu bya so birarenga urugo-Ikivumvuri.

Nyamweru mu matovu-Imegeri.

Nyirampyorongo-Imbyiro mu ruzi

Kabandabanda mu murima wa Marara-Imbwa.

Nyirampyorongo-Imbwa mu mibyuko.

Nyirampyorongo-Imbwa mu masinde.

Nagutera Nyiraforongo-Imbwa mu masinde.

Nyamudugudu wa Bwungwane-Imbwa mu masinde.

Kwa Bukoco barakocagurana-Imbwa mu magufwa.

Mbyutse kare mbona umuzimu wambaye intorezo-Imbwa ifite igufa.

Sebinagana n’ibisabo bye bibiri- Imboro n’amabya.

Umuserebanya wambaye uruhago.-Imboro n’amabya.

Ngira umwugariro umwe ukugarira irembo-imboro mu gituba.

Kubita rukara irasenya inzu-Imboro mugituba

IBISAKUZO XXII

Ndateye sinahusha-Imboro mu gituba

Kiva kivitse-imboro mu gitubagituba

Rutare irarigata itari iyayo-Imboro ku ntebe.

Mfite inka ni Rusimbukamigina-Imboni.

Nkubise agahini hasi nti bazimu nimuzuke-Imbogeri.

Nyiramakangaza ngo mutahe-Imbeho ku rugi

Nyiramparagatabivemo umukwe wa Minani-Imbeba mu mwite.

Mfite abana bakicara ku ntebe imwe-Igitsina cy’amateke.

Nagutera igitutsi kirekire cyamanutse i Muramba-Igitonyanga.

Nagutera nyamuremure waje kera-Igitonyanga.

Kabindibirima nzagusanga ivomo-Igitonyanga.

Umututsi muremure yagutanze ku iriba-Igitonyanga.

Nagutera Mvuyekure wa Semutiku-Igitonyanga cy’imvura.

Kera imbere kakirabura inyuma kagatona ibwami-Igitoki.

Cyamutimbatimba cya ngoma y’abatindi-Igitoki n’amakoma.

Hirika i Kanombe-Igitoki mu rwina.

Cyunamiye i Ngozi-Igitoki cyunamiye amabyi.

Mennye inkuba nyihambiriza indi-Igitoke n’amakoma yacyo.

Sogokuru apfanye impatwe-Igiti gishigukanye n’imizi yacyo.

Nyoko arusha mama amabuno manini-Igitembatembe.

Cya mbirimbiriri cya mwiza wa so-Igiteke mu nkono.

Kirangamiye ijuru-Igitega.

Imisozi yarahiye isiga inkuba n’imiheto-Igitare.

Gitsimba igiheneko-Igitama cyaguye mu mukokwe.

Rutinda ku iteme ntirutebuke-Igitabo cy’umusoro.

Abasore b’i Gisaka barasana bakiri bato-Igisura.

Icyo nashinga ntiwagishingura-Umubyindi.

Igira inyuma y’urugo nkuvumburire impongo itagira umurizo-Umubuyenge w’intosho.

Rukara rwa Nzambe yaturuka mu marembo wayacekwa-Umubirigi.

Naguze ikote nkivuka na n’ubu ntirirasaza-Umubiri w’umuntu.

Icwende ryanjye ribaye kure mba ngukoreyemo-Ukwezi.

IBISAKUZO XXIII

Amabuye ya Nyarubuyenge wayabara ntiwayashobora-Ukwezi n’inyenyeri.

Ngira umurima w’ikibugabuga w’ikiyorero kimwe-Ukwezi ku ijuru.

Banga ingata mbange indi tujye kwikorera ka kaguru ka Dondi i Budaha-Ukuguru kw’imbaragasa.

Muzane akwuho mbahe agakoma-Ugutwi kw’imbeba.

Dupfunye tudupfunyike bene urugo bataraza-Udukongorwa tw’imisigati.

Nta kamwe nta akandi ngere iyo !!-Udukongorerwa.

Fata akebo mfate akandi tujye gusoroma intagwira-Ubwoya bw’inka.

Ingobyi ngari ni yo impekera abana-Ubwato.

Nyabwiza mu mpinga-Ubwato.

Umwana w’umwami hejuru y’urupfu-Ubwato mu ruzi.

Rukara ipfukamanye n’urupfu-Ubwato mu ruzi.

Nagutera Rukara hejuru y’urupfu-Ubwato mu mazi.

Sine irarisha hejuru y’urupfu-Ubwato mu kiyaga.

Nubatse urugo hejuru y’urupfu-Ubwato mu kiyaga (mu ruzi)

Mfite ibiti imizi yabyo yakuze ijya hejuru, amashami yabyo areba hasi- Ubwanwa.

Gikubise ngaru kigaruza Ngaruye kiraza gishyatama aho-Ikigore cy’ikivanzu.

Igihondohondo cy’amaguru umunani-Ikigega.

Rutambamiramabare imfizi y’amaguru menshi-Ikigega.

Mpagaze ku gasozi ndasa Rugina mu bihaha-Ikigega kitagira amasaka.

Mpagaze mu irembo mbona Bukoramungabo mu nda-Ikigega kirimo ubusa.

Aho ndi aha ndareba mu mahaha ya Nkoronko-Ikigega kirimo ubusa.

Ngira imbuga nayiharuye ku ngoma ya Gahindiro n’ubu ntiramera akatsi-Ikiganza.

Nagutera Rukinga rugana ikimpakamba cy’amaso munani-Ikigagara.

Rwerinyange rwa Nyenyeri inyana yo kuri Mwogo-Ikidasesa.

Inzovu rubunga itaha mu mwobo-Ikidasesa.

Kiravunja umukenke-Ikibyindi.

Vunjura Nkungu iryame-Ikibyindi cy’umusumbakazi.

Igiteye imbabazi-Ikibwana cy’imbwa.

Gatamu irabyina mu gatabire-Ikibwana cy’imbwa mu masinde.

Igitabo cya Mutara ntawe utagishengera-Ikibuguzo (Igisoro)

Nshoye inka nyitambitse nyikura nyihagaritse-Ikibindi.

Ni jye muzindutsi wa cyane nasanze agasaza n’agakecuru batanye ku munigo-Ikibando n’urugi.

Dimba ikwege-Ikiba cy’ubwatsi.

Kidimbakweri-Ikiba cy’ubwatsi.

Gitimbe ucyegure-Ikiba cy’ubwatsi.

Intara za Nyirabangana zingana zose-Isi n’ijuru.

Twavamo umwe ntitwarya-Ishyiga ry’inyuma.

Akabingo nyamwishyigure-Ishyari ntiriba rito.

So arongora nyoko amucuritse-Ishoka mu rukwi.

IBISAKUZO XXIV

Fata so ndongore nyoko-Ishoka mu giti.

Ko uri mukuru wa kera wari wabona ishinya ya Dede ?-Ishinya y’urushishi.

Wikoze hasi wikoze hejuru ntuzabona ishinya ya Dede-Ishinya y’urushishi.

Wikoze hasi wikoze hejuru ntuzabona ishinya ya Dede-Ishinya y’urukwavu.

Nagutera ishongashonga nagutera ikikakika nagutera akantu kaba iwanyu wakamenya nkaguhemba-Ishenyi y’intorezo.

Imana y’ishyanga irabagira mu ishyamba-Ishavu.

Mutamu irarenze n’iyayo-Isha mu mukenke.

Inkuba irarenga-Isha mu ibanga.

Bigorogoro bya Nyirabigorogonzi, uwo Imana ihaye ntabura gutunga- Isekurume.

Bune bune yagiye kugura umwenda kwa mirongo itanu-Isekurume.

Nagutera Rutumba ruturitse rutare rw’iyapfuye ejo-Isekurume y’intama.

Nyoko ntaswerwa aradimbagurwa-Isekuru.

Aha hari agati kadacanwa-Isekuru – Intebe – Igisabo – Imbehe – Umuvure -Umwashi.

Karatambana inyama itukura.-Isake.

Rwamirenge i Bugoyi-Isake y’inkoko.

Nyamurenga i Buzi-Isake – Impanda.

Akari inyuma ya Ndiza urakazi ?-Inyana iri mu nda ya nyina.

Zabukatakata zabunombanomba-Inyambo z’umutindi.

Zirakutse zisiga mweru ku iriba-Inyamanza.

Nasanze nyamunsi yasa inkwi munsi y’inzira-Inyamanza.

Tora akebo ntore akandi tujye gutara intagwira-Inyabutongo.

Nyiranyanyagara inkumi nziza mu nzira-Inuma.

Nyamuragira na Nyiragongo bashinze akaburi-Inuma mu ntabire.

Kirahara dudu-Inuma mu kigega.

Umwami w’i Buhaya aratera ingoma araramye-Inuma ku ishaka.

Nyirampiri n’impiri yayo mu nyonga y’umusozi-Inturo mu rutare.

Sehene agiye iwabo- Inturo mu rutare.

Nyirambonyubwabo agiye iwabo-Inturo mu buvumo.

Rwigira inturike-Intumbi y’ihene.

Mpagaze ku gasozi nti bahinzi baho baho-Intuku z’amasaka.

Ziramuje mu nyarubande-Intuku z’amasaka.

Nyiramagarama ari n’inda-Intubu n’urutwe.

Nagutera ibumbabumba-Intosho.

Tora ubuhiri ntore ubundi tujye kuvumbura inyamaswa itagira umurizo-

Mvumbuye inyamaswa itagira umurizo-Intosho.

Karabuduriye karabuduritse mu mpinga ya Byimana-Intosho mu manga.

So na nyoko bapfaga iki ?-Inkono n’umwuko

Nteruye nyoko n’ubuhururu ndunda mu mbere-Inkono n’ibipfundikizo.

I Burundi n’i Bunyabungo unama ni imwe-Inkono ku ziko.

Mbe muganga aho wicariye nturuha akabuno ?-Inkono ku ziko.

Nyirabazaza ntaruha-Inkono ku mashyiga.

Jyewe Nyirankarago ntabwo nduha akabuno-Inkono ku mashyiga.

Nkurusha umukobwa urongorwa n’abagabo batatu-Inkono ku mashyiga.

Imigani n’ibitekerezo binyuranye (site www.umuco-nyarwanda.blogspot.com)

Admin — Thu, 14 May 2009 13:13:24 +0000

Dans nos Publications-_Le Mediateur Umuhuza

Nkuba na Gikeli

Nkuba yibereye aho agatura mu ijuru, Gikeli akaba mu nsi. Gikeli yagenda akagenda asimbuka. Nkuba akibera hejuru agakubita hilya no hino. Umunsi umwe aza gukubita ajya hasi, asanga Gikeli yarubatse, arasakara, afite urugo rukomeye..

Nkuba abaza Gikeli ati: »ese Gikeli, ko wubatse utya, wowe usakaza iki, ubwatsi ubukura he ? Ubutemesha iki ? »
Gikeli ati «mfite umuhoro wanjye ngomba gusakara inzu yanjye simvirwe.. » Nkuba ati « nanjye rero ndi umukene, untize uwo muhoro wawe nitemere ubwatsi njyane ku ijuru, njye kwisakarira inzu. Umugore n’abana ntibagira aho bicara.»

Cyakora Gikeli abyumva vuba, abaza Nkuba ati: « ese Nkuba ndaguha umuhoro wahjye nzawushyikirizwe n’iki, ko ureba ntagira amaguru ?. » Nkuba ati « nzawuzana vuba. » Gikeli ahereza Nkuba umuhoro, aragenda atema ubwatsi. Aliko ubwo Nkuba yatemaga ubwatsi, Gikeli yaribwiraga ati « ndabizi, Nkuba ni umuntu ugira amahane, kandi ntazongera kugera ino ubwo ashyikiriye umuhoro wanjye.»

Gikeli aranyaruka yigira mu kiba cy’ubwatsi. Nkuba akubita ubwatsi abugeza mu ijuru, abutura ku kibero cy’inzu iwe. Umugore ati « ese noneho ubu bwatsi ubukuye he ? » Undi ati « wa mugore we ceceka. Ibintu mbonye ntibigira uko bisa. Nahuye n’umugabo Gikeli ampereza uyu muhoro, ariko nzarebe aka Gikeli na Nkuba. Ntabwo rwose uyu muhoro nzawumusubiza. Reka njye nitemera ubwatsi, nisakarize inzu, ntabwo Gikeli azagera ino». Umugore ati « uzaba umuhemukiye cyane. » Undi ati « reka da, Ntabwo namuhemukira. »

Nkuba akajya aca ubwatsi, arasakara, amererwa neza. Gikeli aranyaruka yitura mu kibero cy’inzu, noneho Nkuba akibwira ngo ntabwo ibyo avuga Gikeli abyumva.
Gikeli yibera ahongaho, iminsi munani basezeranye igeze, Gikeli aranyaruka ajya mu irembo kwa Nkuba. Arakorora. Yemwe abo kwa Nkuba ? Nkuba ati « yee! Nimwumve abo bantu ! » Ati « sinzi umpamagaye. » Gikeli arakorora. « Erega ni jye Gikeli. Umuhoro wanjye warawutindanye, none nali nje kuwureba.». Undi ati « koko iminsi ibaye miremire. Ariko utahe usubire imuhira, nanone iminsi ni umunani, uwa cyenda, nkakuzanira umuhoro wawe »

Gikeli yisubirira mu kibero cy’inzu. Nkuba yibera aho. Atarisha ibitoki birashya, barenga. Inzoga imaze gushya, abwira umugaragu we ati « genda ujye guca ibihunda, uzane n’urutete utekere inzoga tugende, nshyire Gikeli umuhorowe ataziyahura. » Ubwo Gikeli aramwumva.

Umugaragu aragenda azana ibihunda n’urutete araza atekera inzoga. Uko atekera Gikeli yiterera muri rwa rutete. Noneho umugaragu arikorera, Nkuba arakubita, umugaragu na shebuja bitura ku isi. Umugaragu aragenda atura inzoga mu nzu. Gikeli ava muri rwa rutete ajya ku buriri. Umugaragu asubira ku irembo asanga shebuja.

Shebuja ati: » ese wahamagaye ? » Umugaragu ati: » nahamagaye databuja, ariko nta muntu wanyitabye. » Ngo agere ku irembo arongera arahamagara ati » yemwe kwa Gikeli ? » Gikeli ati : » yee! Arakorora. Nta muntu umpamagave ? » Bati : »‘arahamagaye. Ni Nkuba waje kugutarurira umuhoro. »

Gikeli abyuka vuba vuba, ati « ni uko, ni uko. Ibitotsi ni umwana w’undi ga ! Nari nsinziriye ». Aherako arabyuka, ajya mu kirambi. Arakorora. « Mbega mwanzaniye inzoga ? » Bati : » twakuzaniye inzoga y’ishimwe kandi twakuzaniye n’umuhoro wawe. » Banywa inzoga. Barangije bamubwira imisango yayo.

Birangiye Nkuba n’umugaragu we bisubirira mu ijuru, Gikeli asigara iwe n’umuhoro we.
Si jye wahera hahera Nkuba na Gikeli.

Ngoma ya Sacyega

Sacyega yari umuhannyi w’ibwami, akagira abagore babiri. Umugore muto abyara abakobwa gusa, umukuru abyara umwana umwe w’umuhungu witwa Ngoma. Sacyega yatoneshaga umugore wabyaye abakobwa, ntiyite kuri nyina wa Ngoma kandi uwo muhungu ari we waragiraga inka za se zose, akaba ari na we uzikenura. Umunsi umwe, umwami atuma kuri Sacyega ati «uzanshakire imvi zitari ku mutwe, unshakire kimwa kimwa imisozi, unshakire ibumbabumba igarikabiganza. Uzanshakire ingongo ikeba amazi ajya ruguru n’ingongo iyakeba iyatandukanya. Uramutse ubibuze nkakunyaga kandi nkagutanga bakakwica.»

Abagaragu b’umwami bajya kwa Sacyega gusohoza ubutumwa. Sacyega arumirwa ayoberwa aho azakura ibyo bintu. Umuhungu we aza kubyumva, ariko aramwihorera ntiyagira icyo avuga.

Mu gitondo, Sacyega atuma umukobwa we ku bakwe be bose ngo baze basangire ikimasa yari asigaranye cyonyine, ngo agikoreho impamba. Nuko abakwe baraza, basanga Ngoma yahuye ikimasa, barakimucyuza, barakibaga, Sacyega n’umugore we n’abakwe be baririra, Ngoma na nyina ntibamenya
amarengero yacyo. Ngoma ariko araza ashikuza ukuguru kwari gusigaye ariruka, ashyira nyina. Se abibonye abaka icumu amwirukaho, agira ngo arimutere. Abandi bati: « sigaho wikwiteranya na Sakabaka ! «

Bukeye abakwe baherekeza Sacyega bajya ibwami. Ngoma na we yenda amasaka yari yameze uwo munsi, yenda imiheha, yenda intorezo n’uruho, arahambira, akurikira se, se agenda amucyaha inzira yose ngo nasubire imuhira; umwana akanga gusubirayo, bagira aho bagera bakicara bakarya, ntibamuhe. Baragenda bagera ibwami. Sacyega akoma yombi, ati
«Nyagasani ibyo mwantumyeho narabibuze, ahasigaye nimukore icyo mushaka.»

Nuko umwami atumiza Ruhuga ye, ati «nimumwicaze.» Bajishura umuheto, bashaka ingoyi yo kubohesha Sacyega, baramuboha.
Igihe amaze kuremba, Ngoma aba arahageze, akoma yombi. Ati «Nyagasani, kiza uriya muntu ni data. » Nuko umwami ategeka ko bamubohora.

Ngoma ati «’Data uyu yandiye ndi umwana we, andyana na mama, ariko singiye kumera nka we, dore ibyo mwari mwamutumyeho: imvi zitari ku mutwe w’umuntu, ngizi, ni amasaka basereka akamera, ikimwa kimwa imisozi, ni isuka
bahingisha, ibumbabumba igarikabiganza ni iyi nshabiti bashisha, ingongo ikeba amazi ikayatandukanya ni uruho umuntu adahisha amazi.»

Nuko umwami ati « uyu ni we mwana wa Sacyega wereweho n’umusatsi ungana utya?» Bati «ni we.» Umwami agororera Ngoma ishyo ry’inka, amuha n’abagaragu, aba n’umuhannyi mu kigwi cya se, ati «Sacyega ntazongere kumbera umuhannyi ukundi. »

Ari Sacyega n’abo bari bazanye, ari Ngoma n’abagaragu yari agabanye, bose barikubura barataha.
Mu nzira baza kubona umugezi unyuze mu kuzimu, ugeze hirya uruburuka. Sacyega ati « mbe Ngoma mwana wanjye, ibi ni ibiki? » Umwana ati: « simbizi. »

Barakomeza, bigiye imbere bahura n’ikinyabwoya intozi zagitonzeho, ati « Ngoma mwana wanjye ibi ni ibiki?» Umwana ati «ubure kubimbwira wowe mukuru!» Baragenda bigiye imbere nanone babona inkware iri hagati y’abana bayo. Sacyega, ati« mbe mwana wanjye ibi ni ibiki?» Undi ati « simbizi.»

Barakomeza, babona igiti gihagaze cyumye. Sacyega ati «mwana wanjye ibi noneho ni ibiki?» Umwana ati «mbare na mbariro wambarije, simbizi ! » Nuko bageze imuhira, abantu umwami yari yahaye Ngoma baramwubakira. Sacyega ajya iwe, yitereka inzoga z’amuki, aranywa arasinda. Amaze gusinda, arihwereza, abwira umugore ngo arapfuye, ngo kandi azize Ngoma umuhungu we. Nyina wa Ngoma agenda yiruka aramuhamagara, ati «mwana wanjye ko wari unshyize heza, umpaye amata, none so akaba apfuye, kandi ngo ari wowe azize, ni bite?»

Nuko Ngoma agenda yiruka, ariko azi neza ko se abeshya, yipfushije agira ngo aze amubwire ibyo yari yamuhishe. Ngoma araza ati «yemwe bahungu mwe! Ngoma naruha! Igihe tugiye ibwami, muzi ibyo data yankoreye n’abakwe be, muzi n’uko dutaha yabonaga ibintu akambaza ngo ni ibiki, nkamwihorera. Noneho reka mbibabwire abe yabaho! Umugezi wibiye ukuburuka ni ugukamira umugore w’ingumba, wamara gupfa ibyawe bikajyanwa n’abandi. Ikinyabwoya cyari ikinege, cyari!cyonyine mu bandi bafite umulyango, bakirya
kitagira kirengera. Inkware mwabonye iri hagati y’abana bayo, ni umubyeyi wizihiwe mu bana be bamushagaye. Igiti cyumiwe mwabonye ni umugore wapfushije umugabo we n’abana be bagashira, agasigara yikunga wenyine atagira kirengera.»

Nuko se amaze kumva ibyo byose, agira atya aritsamura, arinanura ngo arazutse! Nuko ashima umuhungu we Ngoma.

Si jye wahera hahera umugani.

Ngarama na Saruhara.

Ngarama abwira umwami ati « ninica Saruhara uzangororera iki? Umwami ararnusubiza ati « niwica Saruhara, nzaguha uruhande rw’igihugu cyanjye.. »

Ibisiga birasubiza biti «Nyagasani, utwice cyangwa udukize, ariko uriya mupfu ntawashobora kumurya.» Saruhara iti «muri imbwa. Jyeweho ngiye kurya uriya mupfu, kuko ntacyatuma ntamurya.»

» Si jye wahera, hahera Saruhara rwa Nkomokomo. »

Mutimamuke wo mu mutiba.

Umunsi umwe imbwa yarakugendeye ijya gushaka ubuhake ku ngwe. Ingwe irayibwira iti «ko imbwa mukunda amagufwa, naho twe tukayazira, naguhaka nte?» Imbwa irayisubiza iti « impamvu duhekenya amagufwa, ni uko tutabona inyama; mbonye inyama, amagufwa se kandi nayashakaho iki’?» Ingwe iti « genda ujye wirinda amagufwa, inyama nzajya ‘nziguhahira! Nuko iremera birabana.

Bukeye ingwe ibwira imbwa iti « umuja ni cyo akora, abana banjye ngaba, ujya ubanderera, nimpiguka ubanzanire bonke; ninjya guhiga usigare ubarinze, ubakinisha boye kugira irungu. Kandi nongere nkwibutse, uramenye ntuzagire igufwa uhekenya, ritazanyicira abana.» Imbwa iti « nzagenza neza uko ubishaka. »

Ingwe iramukana umuhigo iragenda. Imbwa irya inyama nyirabuja yayisigiye, inakinisha ibibwana. Ingwe ihigutse, iha imbwa umuhigo, iranayibwira ngo izane abana bonke. Imbwa izana ikibwana kimwe kirabwagaguza, gihaze igisubizayo izana icya kabiri, kirangije izana icya gatatu, ingwe irishima cyane..

Imbwa ikarya inyama, amagufwa ikayata ku gasozi. Hahita iminsi ibigenza ityo. Hanyuma ingwe ikajya itaha ubusa, inyama zirabura, imbwa irasonza.

Umunsi umwe, ingwe ijya guhiga kure. Imbwa inzara iyirembeje, ijya aho yajugunye amagufwa. Yegura igufwa rimwe, irahekenya: kogoco, kogoco, kogoco! Igiye kurimara, akabaru karataruka ngo «duuu !» Kikubita mu jisho ry’ikibwana cy’ingwe. Imbwa na yo iza irikulikiye, isanga icyana cy’ingwe ijisho ryaturumbutsemo, kirasambagurika. Ntiyarushya ibaza igica umutwe, irawuzika, agahimba irakivonora, yiyicarira aho.

Ingwe ihigutse, ihamagara abana ngo bonke. Imbwa izana icyana cya mbere, kirangije izana icya kabiri, hanyuma isubizayo icya mbere; ku mubare bishyika bitatu. Ingwe irishima ngo umuja wayo arera neza. Isubiye guhiga, imbwa irasonza, maze iribwira iti » igufwa rijya kwica umwana w’ingwe ni uko narihekenyeye hafi; noneho reka njye kure ndihekenyereyo !»

Irarijata, iriruka, ijya hirya y’umusozi, iraryahuka. Igiye kurangiza, yumva ngo «duuu !» Imenya ko ari ikibaru cy’igufwa kigiye kwica ikibwana cy’ingwe! Yirukira kubura hasi no hejuru, igeze aho ikibwana kiri isanga kirasamba. Igica umutwe irawutabika, agahimba irakamira maze yiyicarira hasi.

Ingwe iza guhiguka ihamagaza abana ngo bonke. Imbwa izana icyana gisigaye, kironka, kirangije irakijyana; igeze hirya irakigarura, kironka, igisubizayo, iragikanda kiraruka, irongera ikigarura ubwa gatatu, kironka;
igisubiza mu ndiri yacyo. Ingwe irishima ngo abana bayo barabyibushye.

Bukeye, ingwe ijya guhiga. Imbwa ibonye amagufwa ayagirana ku zuba, iribwira iti « icyica abana b’ ingwe ni uko nyahekenyera hafi; ndenze imisozi ibiri, nayahekenya ntibigire icyo bitwara.» Ibatura igutwa, igenda yiruka irenga imisozi ibiri. Ibona umwobo w’inyaga yinjizamo ikinwa, irahekenya, irahekenya. Igiye kurangiza yumva akabango karatarutse kayitsibura ku murizo, gahorera gasanga icyana cy’ ingwe. Imbwa ivumbuka mu mwobo, itumva itabona, kibuno mpa amaguru, kibuno mpa amaguru!

Ngo igere ku ndiri, isanga icyana cy’ ingwe kirasamba, ijisho ryanobotsemo! Iti « bite se kandi? Ko ari iki cyari gisigaye, ingwe niza ndayikika nte? » Imbwa iragihuhura irakirya, itaburura n’uduhanga yatabye twose iraduhekenya Irangije ifashamo yiruka igana mu bantu.

Ingwe ihigutse ihamagara imbwa ngo iyizanire abana bonke… Iraheba. Ijya kureba mu ndiri isanga hayihamagara iti « imbwa yampekuye.» Ikubita izuru aha imbwa yaciye, irashogoshera.

Imbwa igiye gukandagira munsi y’urugo rwa mbere yumva ingwe yayisatiriye. Ikaza amaguru yitura mu rugo. Isanga umupfumu wicaye imbere y’umuryango afite impinga, iti «nyabuna wa mugabo we mpisha ndaptuye!»
Umupfumu ati «tambuka ujye mu mbere!» Imbwa yinjira mu nzu. Irabukwa umutiba munini cyane mu mfuruka ya ruguru. Ibwira umupfumu iti « nterura unjugunye muri uyu mutiba!» Umupfumu ayijugunyamo. Arangije yigarukira mu irebe ry’ umuryango n’impinga ye.

Ako kanya ingwe ihashinga amajanja. Ibaza umupfumu iti «ntiwamenyera aho imbwa nari nkurikiye yerekeye ko yamariye abana?» Umupfumu ati « simbizi » Ingwe iti « ubanza ntakiyibonye! Ndagurira menye uko nzayica.» Umupfumu yegura imbehe ye, inzuzi arazikabukira ati « urayishe ntibihagaze. Urabe wumva Mutimamuke wo mu rutiba!» Ingwe iti « nzayitsinda he? Umupfumu akaba azi ko bazamara urubanza vuba ati « uzayitsinda ku mayezi babaze inka… Aho urabe wumva Mutimamuke wo mu rutiba !» Ingwe iti «ariko Mutimamuke wo mu rutiba uvuga ni nde?» Umupfumu ati «ni izi nzuzi mbwira»

Ingwe irikubura iragenda. Ijya mu bihuru byo hafi y’urwo rugo. Bukeye babaga inka, bayitsinda mu rutoke. Imbwa yumvise akuka k’amayezi biyanga mu nda, ibwira wa mupfumu ngo ayikure mu mutiba ihumeke gatoya, umupfumu arayisubiza ati « nta matwi wari ufite igihe baragurizaga kukwica?» Imbwa iti «sinzarenga irembo, nkura muri uyu mutiba!» Umupfumu ayikuramo.

Imbwa irinanura, ituma izuru hanze, agatima kararehareha. Ihagarara mu muryango ireba hanze, yumva irashishwe; isubira mu nzu. Umutima uyanga mu nda, iratirimuka igera mu rugo, iramoka iti « ni ingwe, ni ingwe y’ingore, iyo ngira umuhoro wanjye!» Isubira mu nzu yiruka. Naho ingwe yabunze mu rutoke hafi y’amayezi; ntiyakoma. Imbwa agatima karanga kararehareha, iraturumbira, iragenda igeze mu bikingi by’amarembo irashishwa. Isubira mu nzu ivuga kwakundi ngo « ni ingwe, ni ingwe y’ingore, iyo ngira umuhoro wanjye!»

Ihubukamo iragenda igera mu ibagiro, yinukiriza amayezi. Ibonye ihavuye amahoro, iti « nta cyago kigihari.» Isubirayo igira ngo yitonde ihunahune aho babagiye. Ingwe iritunatuna, iyisimbukira ku gakanu irayica.

Si jye wahera hahera Mutimamuke wo mu rutiba.

» Umutima muhanano ntiwuzura igituza. «

Mugaburutabandi na Mugaburushabandakamaro.

Mugaburutabandi yibereye aho, maze ashaka umugore babyarana abana b’abahungu, umwe amwita Mugaburushabandakamaro. Baba aho ,bukeye umugore arapfa. Umugabo we yigira inama yo kudashaka undi mugore, ngo ejo atazamufatira abana nabi. Abana barakura baba abasore.

Bukeye se ababagira inka, arababwira ati: « Bana banjye, muzi ko nyoko yapfuye mukiri bato, nanga gushaka undi mugore ngira ngo atazabafata nabi, nemera kwitekera kandi ndi umugabo, ibyo byose mbyemera ngira ngo mukure, kandi ngo muzangirire akamaro. Cyo ngaho namwe nimumbwire icyo muzamalira ». Bose bamubwira ko na bo bazamukiza. Mugaburushabandakamaro we, araceceka. Abandi bamubaza impamvu itumye aceceka. Arabihorera; na bo bamwima inyama ngo nta kamaro ke.

Bukeye se yongera kubagira abana be. Noneho ababaza uko bazamukiza. Bongera kumubwira ko bazamukiza, umwe ku buryo bwe undi ku buryo bwe, bose barahetura, Mugaburushabandakamaro araceceka nka mbere. Noneho begura ibibando baramukubita, baramwirukana, ashikuza ibiti by’ inyama bari bokeje, arabyirukankana, arabasiga.

Aragenda, urugo agezemo agatanga igiti cy’ inyama bakamuha umutsima akarisha. Ajya kwihakirwa. Umugabo yari ahatsweho aramubaza ati: « Witwa nde? » Ati: « Nitwa Mugaburushabandakamaro. Ati: Wampaka wagira ute, umurimo nshoboye ni uwo kujya ngutwaza inkono y’ itabi aho ugiye hose tukajyana ». Umugabo ati: »Igendere sinahaka umuntu wo gutwara inkono y’ itabi gusa. » Aragenda ajya gukeza ahandi, ababwira kwa kundi, aho ageze hose bakamuhakanira.

Mugaburushabandakamaro aruta abantu bose.
Akeza ubuhake ku mugabo w’ aho yangariraga, aza kumubaza, ati: »Harya witwa Mugaburushabandakamaro? Koko se uranduta? Uruta abandi ute? Ese n’ umwami uramuruta? » Undi ati: « Ndamuruta na we. » Shebuja ati: « Ngwino ngushyire umwami uvuge uburyo umuruta. » Mugaburushabandakamaro ati: « Tugende. » Ubwo yari afite umugaragu we akitwa Mpatswenumugabo, barajyana.

Bageze ibwami shebuja amurega ku mwami ati: « Uyu mugaragu wanjye yiyise Mugaburushabandakamaro ngo aruta abantu bose, ngo ndetse na we arakuruta! » Umwami ati: « Ni koko? » Mugaburushabandakamaro ati: « Ni koko ntabeshya ndabaruta bose. » Umwami ati: « Sinkwica, guma ahangaha nzitonda menye ko uri umugabo uruta abandi koko. »

Mugaborushabandakamaro ashimwa n’ umwami.
Bukeye umwami abwira Mugaburushabandakamaro ati: »Genda ujye gufukura ririya riba ryasibye, urifukure neza. » Iryo riba ryari ryararenzweho n’ ibiti, harabaye ishyamba ry’ inyamaswa zose. Nuko Mugaburushabandakamaro aragenda ari kumwe n’umugaragu we Mpatswenumugabo. Ibiti barabitutira, inyamaswa barazica, barazibaga impu zazo barazibamba, iriba barigeraho, bararifukura, barangije batuma ku mwami ngo naze arebe ndetse azane n’ inka ze zishoke.

Umwami abwira abashumba, bashora inka ku iriba Mugaburushabandakamaro yari yafukuye. Mugaburushabandakamaro n’ umugaragu we batahana n’ inka zikutse, bazana n’ impu z’ inyamaswa bishe, bazimurikira umwami barazimutura. Umwami arabashima abaha inka.

Mugaburushabandakamaro arongora Nyirantare.
Bukeye umwami abwira Mugaburushabandakamaro ati: « Ushigaje kunkorera umurimo umwe, ati: Hariya hari umukobwa witwa Nyirantare, iwe nta muntu uhagera, uzajyeyo umunzanire. » Mugaburushabandakamaro aragenda n’ umugaragu we Mpatswenumugabo. Bagera ku mugezi barambuka, ntihagira umuntu ubatangira; baragenda no munsi y’urugo rwa Nyirantare, bahasanga umugore w’agakecuru.
Mugaburushabandakamaro arakabwira ati: « Genda umbwirire Nyirantare uti: Mufungurire, ari akayoga ari agatabi, mbese icyo ubona cyose, uti: kandi nibumara kwira urabona umuraza. » Agakecuru karagenda no kwa Nyirantare karabimubwira, karangije wa mukobwa ati: « Urambeshya, umuntu yagera hano aturutse hehe? Ati: Ahari umenya hari ikintu ushaka kunsaba. »

Agakecuru karagenda kabwira Mugaburushabandakamaro kati: « Arampakaniye kandi asa n’ ugira ngo ndamubeshya » Mugaburushabandakamaro noneho yoherezayo umugaragu we Mpatswenumugabo, amutuma uko yari yatumye umukecuru.

Mpatswenumugabo aragenda asohoza ubutumwa. Umukobwa amuha amafunguro yo gushyira shebuja, na we baramufungurira aragenda. Nyirantare yungamo ati: « Naza azasanga namuteze imishito y’ impindu iturutse mu bikingi by’ amarembo ikagera ku gitabo; ati: Nayikandagiramo ikamushita akayishinguza, nzamurora mubenge. Nzamutega abakobwa bari mu nkike y’epfo nabacaho nzamubenga. »

Nuko Mpatswenumugabo aragenda abwira Mugaburushabandakamaro ngo naze. Araza no mu bikingi by’amarembo kwa Nyirantare, ahasanga imishito y’ impindu arayikandagira arayivuna ntiyayishinguza; aratwaza aca hagati y’abakobwa ntiyabarora, araza ahoberana na Nyirantare, amutera umwishywa, aramurongora. Umugaragu we Mpatswenumugabo na we arongora umuja wa Nyirantare, na we wari warigometse hamwe na nyirabuja. Abagaragu ba Nyirantare baza kumenya ko Nyirantare yarongowe.

Hashize iminsi Mugaburushabandakamaro agaruka ibwami, umwami amubaza uko byagenze, amubwira ko yarongoye Nyirantare. Umwami akaba yaramubwiye ko naramuka arongoye Nyirantare azamugororera akamuha inka.
Nuko Mugaburushabandakamaro aratunga aratunganirwa.

Mugaburushabandakamaro akiza ababyeyi n’abavandimwe be.
Biratinda Mugaburushabandakamaro ahura n’agasimba ati: « Witwa agaki wa gasimba we? » Kati: « Nitwa Gatimbataka, maze ngashobora byose, nta kintu kinanira kibaho. » Mugaburushabandakamaro agaha inka ati: « Ngaho genda unterurire uriya musozi ntuyeho, maze uwunterekere iwacu aho mvuka, ntahe nsange abacu.

Bukeye Mugaburushabandakamaro asanga agasozi yari atuyeho karagiye iwabo. Nuko Mugaburushabandakamaro arahaguruka asanga se na bene nyina, asanga barabaye abatindi babi, ubuheri bwarabishe, inzara yarabarembeje, baramuyoberwa, arababanira, arabakiza, bo bakibwira ko,ari umugiraneza wabagobotse batazi ko ari umuvandimwe wabo. Bamaze gukira ababwira ko ari umuvandimwe wabo, uwo bigeze kwirukana ngo ntiyavuze icyo azamarira se.

Si jye wahera hahera umugani.

Mugaburushabandumuruho.

Mugaburushabandumuruho yarakwihorereye, yibaza ikizamutunga, arakibura, maze yiyemeza gutera urutoke, yibwira ngo yenda rwazamukiza akava mu butindi.
Umuhungu muzima abatura isuka ajya mu murima guhinga aho azatera urutoke. Arangije ajya gusaba imibyare atera urutoke. Nuko urutoke amaze kurutera haza abagabo bamubwira ko ibitoke bye inyoni zabimaze zibirya. Mugaburushabandumuruho arabatwama ati: « Urutoke nteye ejobundi ruracyari n’ imibyare ndetse itarafata, none ngo ibitoke biraribwa n’ inyoni! »

Agiye kureba, asanga ibitoke byaranetse, arabica arabitara, atararenga umutaru, yumva biramunukiye aragaruka, arabyenga. Amaze gukaraba agize ngo reka ajye kubwira abandi ibintu abonye, yumva inzoga iramunukiye arayarura. Mugaburushabandumuruho yicara hasi ati: « Ibi bintu birankungurira si gusa!, ati: Singituye kuri uyu musozi. »

Aragenda; aho ageze ahaca ikiraro. Yenda umuhoro ajya gututira, ibiti arabitura; atangiye gusiza abona inzu iruzuye, arumirwa. Bukeye arahaguruka ajya guca ubwatsi bwo gusakara inzu. Agiye kwikorera ubwatsi abona umugina wuzuyeho ibihepfu, arabyica, abipfunyika mu bwatsi arataha.

Aza guhura n’ abantu babiri, baramubwira ngo nature; aranga, baramufata atura yanze akunze. Baroye basangamo ibihepfu byahindutse inyama, baramufata ngo ni umushimusi, bamujyana ibwami, baramurega aratsindwa.
Mugaburushabandumuruho ati: « Nimundeke njye kuzana ikiba cy’ ubwa tsi nari nikoreye. » Aragenda arakizana. Barahambura basangamo ibihepfu. Nuko umwami amucira urubanza rwiza aramukiza.

Mugaburushabandumuruho yirukanka ajya guca imivumu yo gukura ubwatsi ashikuje ibibabi by’ imivumu bishigukana n’ igikingi cy’ irembo. Bati: « Akoze ishyano! » Umwami ati: « Nimumwihorere yagize ubwoba. » Mugaburushabandumuruho araza apfukama imbere y’ umwami, ngo yajya
gukoma yombi agakora umwami mu jisho. Abari bateraniye aho bavuza induru, bati: « Aracumuye. »

Mugaburushabandumuruho ariruka, aruhuka ageze kwa nyirasenge, ahagera yananiwe cyane. Nyirasenge amubonye arihuta ajya kumufungurira. Mugaburushabandumuruho amaze kuruhuka neza nyirasenge amusiga ku rugo, yari yanitse amasaka menshi, ajya gutira isekuru yo kuyasekura. Inyoni zije kuyarya arazitera, inyoni zigurukana amasaka yose.

Mugaburushabandumuruho abibonye arahaguruka arahunga ngo nyirasenge ataza kumusanga aho akamutonganya. Nyirasenge agarutse asanga yagiye kera ayoberwa icyamujyanye, kuko nyirasenge yaje agasanga amasaka yagarutse.

Sijye wahera hahera umugani.

Kibogo na Rutegaminsi.

Umugabo Kibogo yari atuye ku ijuru, agategeka ibihari byose n’ imvura. Umwami w’ u Rwanda Mutara wa Yuhi, akagira umugaragu witwa Rutegaminsi.
Bukeye imvura irabura, amapfa aratera, ibintu byose biruma. Umunsi umwe Mutara agenda mu Rwanda rwe ahura na Kibogo, aramubaza ati: « Kibogo igituma imvura itagwa ni iki? » Ati: « Aho si wowe utuma itagwa, wowe utuye ku ijuru ? »

Mutara ageze iwe, ahamagara Rutegaminsi, amutuma kwa Kibogo ngo ajye kumubaza impamvu ituma imvura itagwa. Rutegaminsi aragenda, maze igitagangurirwa kiboha urudodo rukomeye, Rutegaminsi arugenderaho agera ku ijuru. Ahageze ijuru ryanga gukinguka; inkuba irakubita, ijuru rirakinguka Rutegaminsi arinjira. Ageze kwa Kibogo ati: « Ndashaka ubuhake. » Bati: « Ngwino utwasirize inkwi. » Rutegaminsi ati: « Ariko nazasa nagira, mbasabye umugeni hakiri kare » . Baramwemerera.

Rutegaminsi yemera umurimo wo kwasa inkwi. Buracya bamuha intorezo ngo najye kwasa urutare baza kumwereka. Rutegaminsi aragenda no ku rutare bamweretse, urutare arukubita intorezo, icyuma gisubira ku mutwe. Nuko inkuba iraza irarukubita ishyira imyase aho. Rutegaminsi abura imigozi yo guhambira imyase y’ urutare. Agiye kubona, abona inzoka n’ abana bayo biramubwira ngo birarambarara hasi maze abihambirize, agende nagera ku kibero cy’ inzu kwa Kibogo, ashyire hasi zirukire mu nzu. Rutegaminsi arahambira arangije arikorera, aragenda; babona azanye imyase y’ urutare.

Bukeye baramubwira ngo najye guhinga ishyamba kandi arimare; Rutegaminsi aragenda na none atazi uko ari bubigenze. Ahageze, ifuku ziraza ziti: « Reka tukwereke. » Zirahayogoza. Baje basanga intabire hose, barumirwa ! Rutegaminsi ati: « Nimumpe umugeni. » Bati: « Tuzamuguha ejo. »

Bajya inama yo gutwikira mu nzu Rutegaminsi ngo apfe. Inzoka zirabyumva, ziragenda zibwira Rutegaminsi ngo yigire mu gikari, naho ubundi baramutwikira mu nzu. Rutegaminsi abonye bumaze kwira yigira mu gikari, inzu barayishumika bibwira ko aza guhiramo. Mu gitondo basanga yashashe mu muryango ariho aryamye, baratangara.

Barongera bajya indi nama, bati: « Noneho dukoranye abakobwa benshi turebe ko azamenya umukobwa twamugeneye uwo ari we, namuyoberwa tumumwime. » Isazi ibyumva nk’ ejo, ibarira Rutegaminsi, iti: « Maze uze kureba uwo ngwaho akanyiyama, ni we uza kuba ari uwawe, uze kumufata, uti: « Ndakurongoye. »Bazana abakobwa, isazi igwa k’ uwa Rutegaminsi, aramufata aramujyana aramurongora.

Rutegaminsi amaranye n’ umugore we iminsi itandatu aramubaza ati: « Ntiwandusha kumenya igituma imvura itakigwa? » Umugore aramusubiza ati « Ni Kibogo wayibitse, mu nzu ye hamanitse ingoma, maze iyo ngoma uwayikubitaho umurishyo imvura yagwa. »

Rutegaminsi ahamagara umugaragu wa Kibogo aramubwira ati: « Genda unzanire ingoma ya Kibogo ndaguhemba ». Umugaragu aragenda, asanga kwa Kibogo bose basinziriye, aratambuka azana ingoma buhoro, ayiha Rutegaminsi, maze ingoma ayikomaho umurishyo, ako kanya imvura iragwa.

Rutegaminsi aragenda ajya kubwira umwami Mutara wa Yuhi ko avuye kumanura imvura ku ijuru. Umwami aramushima, amugororera inka nyinshi amuha n’ imisozi arayitwara.

Si jye wahera hahera umugani.

Kavuna ka Ryaziga

Umwami Gahima yaraze ingoma ye Ndahiro Gyamatare. Bene se baramuhagurukira baramurwanya, bageza n’ igihe batabaza abanyamahanga « Nzira na Nsibura ».

Ndahiro Cyamatare yari yasigaranye ibihugu by’ i Nduga n’ iby’ Inkiga. Ubuganza, Ubwanacyambwe byari byigaruriwe na bene se. Baza no kumutera n’aho yari asigaranye. Ndahiro ati: « Sinshaka ko bansanga mu Rwanda hagati, ati: « Ngiye mu nkiga abe ari ho bazansanga, nibazansinda nzagwe hakurya y’ umugezi (Nyabarongo). Ati: « Ariko umwana wanjye Ndoli ntibazamubona, azava mu Rwanda, batamurikiza ndamutse mfuye. » Basubira mu bwiru, baraguriza aho bazamuhungishiriza, bemeza ko bamwohereza kwa nyirarume Karemera i Karagwe, bashaka n’ umuntu wazajya ajya ya akabwira Ndoli uko u Rwanda rumeze.

Umugabo Kavuna akaba yicaye mu muryango yumva ibyo bavuga byase. Bamurabutswe bati: « Tumwice yumvise ubwiru bwacu kandi yazamena ibanga. » Umwami Ndahiro ati: « Nimumureke, ubwo yabyumvise byose ni we ubaye intumwa yacu, muzajye mumutuma kuri Ndoli, na we amutume, agaruke ababwire uko ameze n’ imihigo afite. » Bazana umuhoro w’ umwami, bawumuremesha uruguma ku gahanga kandi barawumuha, ngo bizabe urwibutso kwa Ndoli.

Ndoli bamuhungishiriza kwa Karemera, ari we nyirarume. Nibwo Ndahiro ahungiye mu Nkiga n’ ingabo ze bambuka Nyabarongo. Bene se n’ abanyamahanga bari batabaje barahamusanga, baraharwanira biracika. Ingabo z’ umwami Ndahiro zirahashirira, asigara arwana wenyine, agwa mu myambi y’Abakongoro ba Nzira.

Yaguye hafi ya Kibirira. Uwo mugezi wari wabaye urugina rw’ amaraso. Kuva icyo gihe biba umuziro mu Rwanda, nta mwami w’ i Rwanda wongeye kwambuka uwo mugezi kuko wari wanyoye amaraso y’ umwami. Umurambo wa Ndahiro abanzi be barawubambye, bawubamba ahantu hitwa i Rubi rw’ i Nyundo hafi yo ku Muhororo. Bashinze igiti aho Ndahiro yari yahambwe, bamwerekeza mu mahanga bagira ngo umuzimu we utazoreka u Rwanda. Abagore be barimo nyina wa Ndoli (ari we Ruganzu) babahambye ahitwa mu Miko y’ abakobwa.

Icyo gihe cyose Ndoli yari yibereye i Karagwe, Kavuna akajya kumubwira aho ibintu bigeze, u Rwanda rutwarwa n’ abanyamahanga bari bagwiriyemo Abashi n’ abo bari batabaje, bararutegeka, rugwa mu cyunamo, banga kuva mu Rwanda.

Kavuna akomeza kujya asohoreza Ndoli ubutumwa bw’ abiru, amubwira ko u Rwanda rugeze kure, kandi rwifuza cyane umwami, ngo icyamuha hakaba haracitse ku icumu umwana wa Ndahiro. Ni bwo Kavuna aje kubwira Ndoli ati: « Ngwino, u Rwanda rurakwifuza. » Ndoli arahaguruka ava i Karagwe kwa nyirarume Karemera, aza ashagawe n’ abantu benshi n’ inka nyinshi. Bageze ku cyambu cy’ Akagera, Ndoli abwira umusare ati: « Wambutse abandi bose, ariko uriya mugabo witwa Kavuna uramenye ntumwambutse. »

Kavuna arahagarara, areka abandi barambuka, yibwira ko aza kubaheruka nta kintu cya shebuja gisigaye hakurya. Yegera ubwato abwira umusare ati: « Nanjye nturira nomoke. » Umusare ati: « Reka da! » ati: « Shobuja yambujije kukwambutsa, ngo uragume iyongiyo. » Kavuna acika intege arababara cyane, aruzi ko u Rwanda rugiye gusubirana kandi atarurimo atekereza n’ umuruho wose yagize. Agira icumu rye n’ umuheto we abivunira ku ivi, abijugunya mu ruzi, na we arabikurikira agenda avuga ati: « Uzaruha mu Rwanda wese azajye aruha uwa Kavuna. »

Kuruha uwa Kavuna, ni ukuruhira undi, ntibigire akamaro, umuntu ntabishimirwe, ndetse akiturwa inabi aho kugororerwa.

Ndoli ajya guheza Kavuna hakurya y’ uruzi, yangaga ko yazongera kujya yumviriza, akazamumenera ibanga. Yari azi ko agira inda nyango, ariko Ndoli ntiyari azi ko Kavuna aziheba bigeze aho kwiyahura.

Karyamyenda.

Habayeho umuntu agakunda kurya imyenda. Umunsi umwe, asanga ingwe yiyiciye ihene, arayibwira, ati » jyewe mfite ihene nyinshi, mpa akanyama, na njye nzakwishyura. »
Ingwe ntiyashidikanya, ndetse imuha uruhande rwose. Undi munsi ajya mu rufunzo hafi y’uruzi guhambira imiganda y’inkorogoto, ahageze ahasanga ingona yishe inka. Nuko abwira iyo ngona ati « reka dusangire iyi nka, na njye nzakwishyura. » Ya ngona iremera baragabana.

Hashize iminsi ya ngwe iza kumwishyuza, ayibwira ko izagaruka hanyuma. Ngo asubire ku ruzi, ya ngona na yo iramufata iti » nyishyura « . Arayibwira ati » ejo uzaryame ahangaha, nzayizana, na we uyigire uko ushaka. » Iramureka aragenda.
Ngo agere imuhira, asanga ya ngwe yaruhagazemo, iti « jyewe rero, sinsiga ntakwishe. » Wa muntu na we, ati « oya, ndeka irya none, ejo uzagaruke. »

Ngo bucye, igaruka kumwishyuza. Arayibwira, ati « jya hariya hafi y’uruzi, ni ho nayishyize narangije kuyica. Naho arayereka aho yari yasize ya ngona.
Ya ngwe iramanuka no ku ruzi. Igeze aho yagombaga gusanga ihene, ingona yari yihishe mu byatsi iba yayibonye nk’ ejo, irasimbuka irayifata, irayica iti » birarangiye wa mugabo ntiyambeshye. » Imaze kubaga, uruhu iruha wa mugabo, na we arugura inka ebyiri zose. Akira ya myenda ye atyo.

«Akaryamyenda gashima kishyuye. »

Izuba n’umuyaga

Umuyaga n’izuba byajyaga bitongana iminsi yose, kimwe kikabwira ikindi ko kikirusha amaboko. Bukeye bibona umuntu wihitira. Umuyaga uti « ngiye kumwambura iriya kanzu ye, nandusha imbaraga wowe ugashobora kuyimwambura, ndemera ko na we uzindusha. »

Izuba riremera. Umuyaga urahuha cyane, ugerageza kuyimwambura. Wa muntu aherako arayikomeza n’amaboko yombi, yanga kuyirekura.
Hanyuma izuba riracana cyane; ubushyuhe buramwica, aherako yikuramo ikanzu, ashaka aho igicucu kiri agira ngo yikingemo.
Izuba riti «nturuzi rero ko koroshya biruta gukoresha kiboko ? »

« Akagabo gahimba akandi kataraza. »

Ishyari n’ubuhemu.

Umugabo Yuli yabanaga neza n’umugore we, nta ntonganya, nta mwiryane. Umunsi umwe Yuli arazinduka, asiga umugore we imuhira wenyine. Bamwe mu baturanyi be ariko bakamugirira ishyari.

Ntibukeye kabiri, baraza babwira muka Yuli bati « intambara yaciye ibintu, abantu baraterwa ntibasahure, keretse amafaranga bihambiriyeho. None rero zana iyo farasi yanyu, tuyibagurishirize, mwibonere udufaranga.» Undi ngo abyumve akuka umutima, ati « ngaho nimuyijyane, nta kundi byagenda; mubanguke.»

Barayijyana barayigurisha, amafaranga bayakubira mu mifuka, muka Yuli ntiyongera kubaca iryera.

Haciye iminsi itanu, Yuli aza gutahuka. Umugore amutekerereza uko abo bahemu bamubeshye; arumirwa. Arahaguruka akurikirana bya bisambo.

Hashize icyumweru, arabifata, abishyikiriza ubucamanza. Baraburana Yuli nanone arabatsinda. Bamusubiza amafaranga aguze ifarasi nziza, bamwongereraho n’indishyi y’akababaro kandi bafungwa amezi atandatu.

Ibyo bisambo byahaniwe ukuri: byarabeshye, biriba, bikura na muka Yuli umutima, ndetse wenda hari n’abandi bantu byariganyije.

» Ikinyoma gihira bake ! »

Isha n’inzovu.

Umunsi umwe isha yaganiraga n’izindi nyamaswa, nuko iza kuzibwira, iti « aho mwari muzi ko naguze ya nzovu nini muzi, none ikaba inkorera ? » Impongo yumvise ayo magambo iratangara cyane, iti » ni uko uvuze? Sigaho kutubeshya ! Ndetse ejo kare tuzayibariza ! »

Ntibyatinze mu museso wa kare, impongo irazinduka no kwa Nzovu iti « ejo isha yatubwiye ko yakuguze, ngo none urayikorera, biradutangaza cyane. Twari tuzi ko inyamaswa twese tugomba kukubaha no kugutinya, none ni ibyo? Ikibabaje kandi yabivuze hari amasatura, ingurube, ibinyogote n’izindi nyamaswa ziciye bugufi. »
Inzovu yumvise ayo magambo birayitangaza, irarakara, bituma yiyemeza kubaza isha icyayiteye kuvuga ayo magambo ateye isoni. Irahurura na yo.

Isha ikirabukwa inzovu itangira kwirwaza. Iraniha cyane, ivuga nk’iyarembye. Iti« ikirenge we! Imbavu we! Umutwe we! Ayi data we I » Ubwo niko yigaragura hasi. Inzovu ibonye isha imerewe nabi igira impuhwe, ariko ntibyayibuza kuyibaza icyatumye itinyuka kuyisebya mu ruhame rw’izindi nyamaswa. Iti « niko sha ngo waranguze ungira umugaragu wawe ? Ngaho se nikavuge ! »

Isha irasubiza iti « Nyagasani ni nde wanteranyije atya?» Inzovu irayisubiza iti « inyamaswa mwari kumwe ejo ni zo zabimbwiye kandi urazibuka. »
Nuko isha irayibwira iti « dore uko meze ubu nararembye, kandi maze iminsi ntaho njya. Ibyo se si ibikwereka ko ari abanzi bashaka kunteranya na we?Nkurahire, sinigeze nabirota mu nzozi ! »

Inzovu yumva igize impuhwe, ariko ntiyashirwa. Iti « ngwino nguheke tujyane kubaza impongo, na yo mwari hamwe ejo, menye uvuga ukuri. » Inzovu irayiheka.

Mu nzira byahura n’izindi nyamaswa, isha ikagamika, kugira ngo izereke ko ihatse inzovu. Inyamaswa zibibonye ziti « ni koko isha yahatse inzovu, dore irayihetse ! »
Inyamaswa yahura n’indi ikabiyitekerereza, maze iyo nkuru ikwira hose. Inyamaswa zirashika na zo ngo zihere amaso, zishire amatsiko.

Inzovu ikomeza urugendo ihetse ya sha, bitaragera aho impongo ituye isha yibaza uko iri buhindure ibyo yavugiye ku mugaragaro. Isanze bitaza. gshoboka yigira inama yo gucika.
Uko yakicaye ku mugongo w’inzovu iritunatuna irazimiza igwa mu ishyamba irihisha. Inzovu ntiyamenya ibyabaye, ikomeza kugenda. Igeze aho impongo iri, ngo yururutse umurwayi, isanga yagiye nk’ejo. Irumirwa kandi ikorwa n’isoni, kuko nta nyamaswa n’imwe yali isigaye itaramenya iyo nkuru. Isha yari yayirushije ubwenge.

« Ubugabo si ubutumbi. »

Isega n’umuntu.

Umunsi umwe, umuhari wahuye n’isega, urayibwira uti » umuntu agira intege cyane, nta nyamaswa yamukira itamuhenze ubwenge.» Isega iti » iyo mbona umuntu rimwe risa, ni ukuri naherako musumira. » Umuhari uti » ejo uzaze nkwereke umuntu kandi nzamugufasha. »

Nuko ngo bucye mu gitondo, isega n’umuhari bijya kwicara ku nzira, aho umuhigi yajyaga anyura iminsi yose. Ubwa mbere hanyura umusirikari ushaje. Isega ibaza wa muhari iti » uyu ni we muntu ? » Umuhari uti » oya, uyu yahoze ari we kera. » Inyuma ya wa musaza haturuka umwana, aza amukurikiye. Isega iti » umuntu ni uyu ? » Umuhari uti » uyu azaba umuntu kera, ubu ntaraba we. »

Hashize akanya, umuhigi ahinguka hirya afite imbunda ku rutugu n’inkota mu hitugu. Umuhari uti » dore noneho umuntu araje, genda umufate, jyewe nigiriye mu mwobo wanjye. »

Nuko isega igenda igira ngo ifate wa muntu; imugeze iruhande wa muhigi ntiyatinya, ayikubita isasu hagati y’ amaso, isega ntiyabyitaho, izinga umunya ikomeza kumusatira. Umuhigi arongera ayikubita irindi sasu. Isega irihangana iramwegera cyane.

Imaze kumwegera, akura inkota ye, ayitemagura hose. Isega igenda ivirirana, isanga umuhari itaka cyane. Umuhari urayibaza uti » mbega mwana wa da ! Aho ntiwanesheje wa muntu ! » Isega iti » ceceka sinarinzi intege z’umuntu, ni we ugira intege z’ukuli.
Ubwa mbere yenze inkoni yari ku rutugu, ayishyiramo umwuka, ayinturikiriza mu maso birantokoza rwose; arongera ubwa kabiri abinturikiriza ku mazuru, numva bimeze nk’unteyeho amabuye; arongera yikuramo urubavu rumwe, ararunkubita. Nari ngiye gupfa rwose. »
Umuhari uti » erega umenya wahashye! Ntuzongere kwirata ukundi rero. »

» Uguhiga ubutwari muratabarana. »
» Ubwenge busumba ubugabo. »

Isega n’inzigo.

Kera isega yinjiye mu nzu mu gicuku, igwa mu ngunguru irimo inzigo y’umukara. Mu gitondo nyir’iyo nzigo araza, ngo akubite amaso iyo sega akeka ko yapfuye, ayikuramo ayijugunya ahantu mu rubingo, isega yifatira iy’ishyamba.

Izindi nyamaswa zayibona zikayitangarira, ziti « ako kabara keza wagahahiye he?» Iti « ntimwahamenya. Ubu ndi umwami wanyu, ntabwo ndi isega nka mwe.»

Sibwo zitangiye kuyihakwaho! Biratinda, izo sega zisanga ifite imyifatire
nk’iyazo. Zibijyamo impaka, ziti « muri iri joro turayigenzura, turebe ko atari isega koko.»

Ijoro ririmbanyije, zirayishagara. Zirasakuza, zirataka cyane, ya yindi na yo yumvise urwo rusaku, iriyibagirwa na yo irasakuza. Isega zose ziyumvise, ziraseka, ziratembagara. Ziti « turakumenye rero ntukiri umwami wacu, uri isega nkatwe.»

Ikimwaro kirayica, ariko ntiyazihishurira aho yakuye iryo bara.

Isega n’imbwa.

Isega inanutse yabonye imbwa ibyibushye irayibaza, iti « ko nduzi ubyibushye wabyibuhijwe niki, ko jyewe nabuze ikintunga ? » Imbwa irayisubiza iti « aho mba haba ibyo kurya byinshi, umurimo wanjye ni ukurinda ibisambo, kandi databuja arankunda cyane; nunkurikira ndajya kugusabira ibiryo. »

Bigenda biganira. Isega iza kubona ikintu mu ijosi ry’imbwa, irayibaza iti
.« icyo ni iki wambaye mu ijosi ? » Imbwa irayisubiza iti « ahari ni umunyururu wanjye ubonye. » Isega iti « simbizi. Ese wo umara iki ? » Imbwa irayisubiza iti » iyo bashaka ko ntirukana abantu, banshumika ukwanjye, bakanzanira inyama n’ibindi biryo byiza. » Isega irayisubiza iti » mugenzi wanjye, nkunda ibiryo cyane, ariko kubirira ku nkomo nsanze ntabishobora. Urabeho.

» Kwishyira ukizana biruta kure ubukungu buboshye nyirabwo. «

Isazi n’uruyuki.

Umunsi umwe, uruyuki rwarabutswe isazi ku muzinga warwo, maze ruyibwirana uburakari ruti « uje kwenda iki hano ? Uyobewe ko muri udusimba tubi, mutagomba kwivanga n’abamikazi bo mu kirere?»

Isazi yumvise ayo magambo arayirakaza, maze igira ipfunwe, ariko ipfa kwihangana na yo, irasubiza iti « ni koko, ntawahakana ko ari icyaha kwegerana n’inkubaganyi nka mwe ! »

Uruyuki rurihandagaza maze rubwira isazi ruti « mu miryango yose ntabwo wabona utunganye kandi ufite amategeko ukurikiza nk’uwacu. Ibiryo byacu tubihova mu ndabyo zihumura neza; umurimo wacu ni ugukora ubuki buryoha cyane wabugeraho ukaba utabuvirira .» Ubwo rwungamo ruti « mva imbere wa kanyamwanda we, gatunzwe no guhora kaduhira, gashaka ibigatunga mu myanda kabonye yose kandi kagatera abantu indwara.»

Isazi isubiza uruyuki iti « twebwe data tugerageza kwitunga uko dushoboye, ariko kandi ujye wibuka ko umukeno ari akavurwa kagakira, naho uburakari n’ubwirasi bikaba ingeso ipfa nyirayo yapfuye. Muritonda mugakurikiza amategeko y’umuryango wanyu, ariko imigenzereze yanyu ni mibi. Uburakari bwanyu butuma mupfa kuruma abo mwita abanzi banyu, kandi umenye ko ukora neza ashoboye, kandi agacisha make, aruta uwiratana imigenzereze myiza myinshi, ariko ivanze n’ubugome.»

» Nyamwirukira gushimwa yasanze umuyaga wamutanze imbere. «

Inzozi z’umuntu w’umukene.

Hari umugabo wari umukene, atunzwe no kwikorera imizigo bakamwita umudeyideyi. Umunsi umwe, ari mu nzira yikoreye aza kunanirwa, aratura, maze aricara ngo aruhuke. Uko yakicaye, asinzirirako maze ararota.

Mu nzozi ze, asubira mu by’imibereho ye: ukuntu yakoraga ataruhuka kandi ntagire ikimutunga gihagije. Muri uwo mwanya hagoboka umwana w’umusore, maze aramubwira ati «numvise amaganya yawe, nsanga ubabaye cyane, none unsabe icyo ushaka cyose. »

Umugabo, kubera ubutindi yari afiteamusubiza atabanje gutekereza, ati « Nyagasani ndagusaba ngo ikintu nzajya nkoraho cyose kijye gihinduka zahabu.» Umusore aramusubiza ati «nagize ngo uransaba ikintu gifite akamaro; none ni icyo unsabye ! Cyakora kuko ari cyo ushaka, ngaho bibe
uko ubyifuza.» Amaze kuvuga atyo arazimira.

Nuko umugabo ashaka kureba ko ibyo wa musore amaze kumubwira ari byo, afata ingata ngo yikorere umutwaro, ingata ihinduka zahabu. Agiye kureba asanga n’ibyo yari yikoreye byose byahindutse zahabu nsa! Mbega ibyishimo! Umugabo asimbukira hejuru, maze ati «ahandi he no kuzongera kwirirwa nkora! Kuva ubu nzajya ndya icyo nshaka cyose, nywe inzoga nshatse yose, ariko cyane cyane ubuki. Hehe n’ubutindi kandi! Nzongere kunywa amazi ukundi!»

Hashize akanya, afata impamba yari yitwaje ngo asezere ku butindi. Agifata ikijumba ngo atamire abona gihindutse zahabu. Yitabaza amazi ngo asome, yasoma amazi ntaze, kuko na yo yari yahindutse zahabu. Umugabo biramushobera, niko kuvuga ati «ndabigenza nte? Umuntu ashobora kubeshwaho n’amabuye? Ko nduzi ndya ngasanga ari amabuye? Nanywa amazi ngasanga ni kwa kundi?» Ntabwo nikoreye irya Kabara! Iyaba nari mbonye uwo nihera iyi zahabu yose akanyisubiriza ibijumba n’amazi byanjye nagayaga. Mbaye nka wa wundi ngo wabonye isha itamba agata n’urwo yari yambaye! Nagatangaye data uwo muntu wangiriye impuhwe! Ntiwari umugisha wari rugurumira!»

Nuko akiri muri ibyo, ariko atarabona umusubiza, arakanguka maze asanga yarotaga, ati «mbega amahirwe, bya bindi byose ni inzozi! Imana irakarama! Sinzongera kurarikira ibyo ntashoboye kubona, ahubwo nzatungwa na duke twanjye.»

Inzoka n’uruyongoyongo

Kera habayeho inzoka n’uruyongoyongo maze biracudika, ndetse bigeza n’aho kunywana. Uruyongoyongo rubwira inzoka, ruti «mbere yo kunywana, ndabanza nasame undebe mu nda, nurangiza nanjye ndore mu yawe.» Inzoka iti «ese ibyo urabishakira iki nshuti twabanye?» Ruti« ndagira ngo ndebe ko hatarimo akangononwa.» Inzoka iti« ibyo na byo, ngaho nasame uroremo uko ushaka. » Uruyongoyongo ruroramo, rurashishoza rugeza mu murizo.

Inzoka iraruhindukirana irarubaza iti «ese hari ako ubonye?» Ruti «rwose ubanza karimo, mbonye hacuze umwijima!» Inzoka ni ko kurusubiza iti « nushaka ushire agahinda nta bwo ari akangononwa ubonye, ahubwo ni ukugira inda ndende!» Uruyongoyongo ruriyumvira, hashize akanya ruti «ngaho dupfe kunywana, ariko sindagushira amakenga!» Nuko biherako biranywana, bibana mudendezo, bigatumirana bigasangira amayoga.

Uruyongoyongo rwituriraga mu misozi miremire, naho inzoka ikibera mu kibaya cy’ishyamba ry’ingati. Ngo hace imyaka, ishyamba ryo kwa Nzoka bararitwika, ryose rishya ururimbi. Inzoka ihutaho ituma ku ruyongoyongo ikitaraganya iti «gira bwangu, hurura ay’Uruniga, usume ay’Ururumanza uhute ay’imbogo, ugende ay’inyaga, uze unteturure ndacikirijwe!»

Uruyongoyongo rukibyumva ntirwatindiganya, rusya rutanzitse, rwiruka amakubaruhu rutabara umunywanyi warwo. Ngo rugere ku kibaya rusanga ibyo rwabwiwe ari impamo, rubwira inzoka yizinguriza ku ijosi ryarwo bwangu ruherako rurayigurukana, rurenura mu bicu. Kera kabaye, rurananirwa, ruratentebukwa, rubwira inzoka, ruti «ngiye kugushyira hasi nduhuke nibura akanya gato,» Inzoka iti« ibyo wirota ubikinisha, dore inyuma yacu inkongi ni yose yabaye inkorashyano, ni akanya gato ngashya wese ngakongoka, ahubwo ongera umurego dukundure.»

Nuko uruyongoyongo ruriyandayanda; nyamara ay’ubusa, rugeza aho kugusha ubuconsho. Ngo rujye kwarara kugwa hasi, inzoka iti «nugwa hasi nanone nta cyo uri bube ukimariye, ihangane dore ibintu byakomeye.» Uruyongoyongo ngo rukora iyo bwabaga ariko intege ziranga zirabura, rwihonda hasi ntirwasamba.
Inzoka irarureba iti «genda shahu n’ubwo upfuye bwose ariko upfuye unyumvishije ikinyenga cyo mu kirere!» Nguko uko ka kangononwa uruyongoyongo rwavugaga mbere yo kunywana. kagaragaye.
Nyuma y’ibyo, bene Ruyongoyongo basera i Gahanga bahiga ya nzoka n’urubyaro rwayo. Iyo ni yo soko y’inzika yabyaye inzigo y’uruyongoyongo n’urubyaro rw’inzoka.

Guca ku nda n’indyarya ni ugusigira abana impyisi ugasinzira.

Inzoka n’igikeri.

Umunsi umwe, inzoka yagiye gushaka icyo irya iraheba. Ihindukiye isanga igikeri mu iriba. Irakibwira iti «nzanira amazi yo kunywa.» Igikeri kirayisubiza kiti «simfite ikibindi cyo kuvomesha.» Inzoka iti «pfa kuzamukayo akuri mu nda aramara inyota. »

Igikeri kiratekereza, hashize akanya gato, kirayisubiza kiti «nabera sindabona inzoka inywa amazi yo mu nda y’igikeri, ahari urashaka inyama yanjye!» Inzoka yumvise ayo magambo, ibura icyo isubiza, irasimbuka no mu iriba, ngo dumbuli! Iribira.
Igikeri na cyo cyogera hejuru. Inzoka yuburutse igikeri kiribira. Umukino ukomeje utyo, igikeri kiratagangara. Hanyuma giturumbuka mu mazi, gifata agasozi, cyiroha mu mwobo w’intozi, ziracyanjama; na wo kiwuturumbukamo, kijya kwicukurira uwacyo. Inzoka ije igikurikiye, yiroha muri wa mwobo w’intozi.

Igikeri kibonye ko imaze guhenengeramo, kirahindukira, wa mwobo w’intozi kiwegekaho ibuye rinini, kirahomera. Intozi zidwinze ya nzoka, icika isohoka, ariko ibura aho inyura. Intozi zirayirumagura, zigera aho ziyica, zirayirya; igikeri gikira gityo.

» Umwanzi agucira akobo Imana igucira akanzu. »

Inuma n’imbeba.

Umunsi umwe, umuntu wategaga inyoni yateze umutego we mu byatsi, hejuru yawo ahamisha amasaka menshi. Inuma zije zirayahasanga.
Umutware wazo arazibaza ati « aya masaka yamenwe n’iki aha? Nimube muretse kuyatora tubanze tujye inama. » Izindi numa ziranga. Zihera ko ziramanuka; zikigera hasi zifatwa zose.

Umutware wazo arazibwira, ati « sinababujije mukanga ? Nimugerageze kugurukira rimwe ahari muravamo. » Zigurukira icyarimwe, ziterura wa mutego, zirawutahana. Zigeze imuhira, ziti « tugize dute se kandi, ko tutabasha kuwikuramo ? » Umutware wazo ati « nimuze dusange umutware w’imbeba, ahari yashobora kudukiza. »

Ziragenda zisanga umutware w’imbeba yicaye ku ntebe y’ubutware. Ziramubwira ziti « twagize ibyago, none tuje kugusaba ngo urebe uko wadukiza. » Umutware w’imbeba abwira ingabo ze ati « nimuce uyu mutego vuba. » Nuko ziwahuramo amenyo, zirawucagagura, inuma zikira ubwo.
Maze zibwira imbeba ziti « mubaye inshuti z’ amagara. » Nuko ziherako zirataha.
Na twe rero twirinde gukorakora no gutwara ibitatugenewe. Dukurikize inama z’ abaturuta, kandi tujye twibuka gushimira abatugirira neza, baturinda kugwa mu mutego w’ibidutera amatsiko ashobora kudukururira ibyago.

Umugani muganika.

Ngucire umugani nkubambuze umugano n’uzava i Kantarange azasange ubukombe bw’umugani bumanitse kumuganda w’inzu.
Ubusa bwaritse ku manga,
Uruvu ruravugiriza,
Agaca karacuranga,
Nyiramusambi isabagirira inanga.
Harabaye NTIHAKABE,
Harapfuye NTIHAGAPFE,
Hapfuye IMBWA N’IMBEBA
Hasigaye INKA n’ INGOMA.

Intare n’urukwavu.

Kera intare yabwaguriye mu ishyamba, irangije ibyana ibisasira mu isenga, ikajya ibigaburirira aho. Muzi rero ko intare irya byinshi, ndetse n’ibyana byayo bivuka bizi kurya cyane. Ni yo mpamvu iyo ntare yagombaga kwica inyamaswa nyinshi, kugira ngo ibone ibiyihaza yo n’ibyana byayo.

Umunsi umwe isigira ibyana byayo ibyo biri burye, ijya guhiga maze itinda
kugaruka. Urukwavu rwihitiraga, ruza kubona ibyo byana by’intare maze rurabibwira ruti «muraho bavandimwe? Bambwiye ko mwasigaye mwenyine kandi murwaye niyo mpamvu nje hano, kugira ngo mbakorere ibyo mwifuza.»
Ibyana birarusubiza bitangara biti «bishoboka bite ko waba uva inda imwe na twe?»
Urukwavu ruti « Yoo ! Se ubwo ntimwari muzi ko ndi mukuru wanyu? Ariko ntibitangaje, muracyari bato cyane!» Rurakomeza ruti «ibyo mbabwira ni ukuli, ndi mukuru wanyu rwose.» Rumaze kuvuga ayo magambo, rutangira
kubiguyaguya rugeza igihe ruza kubisanga muri ya senga byabagamo.

Rumaze kugeramo, rurabibwira ruti « ubu rero, ngiye kubashakira ibyo murya, mutaza kwicwa n’inzara.» Nuko rugira inyama rushyira ku ziko, ruracanira. Zimaze gushya, aho kwarura ngo ruhe bya byana, rwarura rwirira, ibyana byasamye gusa, ntirwagira icyo rusigaza.

Intare iza kuza ivuye guhiga, maze ihamagara ibyana byayo, ngo irebe uko bimeze. Biyigeze imbere isanga byashonje cyane maze irabibaza iti «ko nabasigiye ibiryo, none nkaba mbona mushonje cyane byagenze bite?»
Ibyana bivugira icyarimwe biti «ni urukwavu rwaje rurabyirira! Burya wamaze kugenda ruraza rutubwira ko ruva inda imwe na twe, turwereka ibyo rudutekera, bihiye ruririra.

Intare ihindukirana agakwavu aha kari kabunze muri ya senga, maze ikabwirana umujinya mwinshi isa n’ikarora rwose (sinzi icyari cyayibwiye ko kihishe hafi aho mu muheno) iti «niko wa kagome we, urabona ngo uranyamburira abana ibiryo, ukabyirira? Ntubona ko wabishije inzara? Sohoka muri uwo mwobo; nudasohoka kandi ndakwereka. Sohoka se bitaraba nabi.»

Agakwavu rero aho kari gashya ubwoba kati «nimumfashe aya macumu yanjye muyanshyirire hanze mbone uko nsohoka.» (Naho amacumu yari amatwi y’agakwavu.) Intare yarayajugunye, kajyana na yo kabandagara hirya iyo gahaguruka kanduruka.
Nuko intare ibonye ko urukwavu rutongeye gukoma kandi rukaba rutasohotse, ibaza ibyana byayo iti « rwa rukwavu rurigitiye he? » Ibyana biyisubiriza icyarimwe, biseka biti «ntureba hiryaaa. . . ruragenda rutaruka.»
Intare irurabutswe, irarubwira iti «genda shahu wampenze ubwenge kare! Nta n’ubwo nirirwa ngukurikirana, uri inyaryenge koko !» Nuko urukwavu ruhikura rutyo.

Intare n’imbeba

Intare yarihoreye yiryamira mu ndiri yayo. Imbeba ziraza zigumya kuyikina iruhande. Imwe muri zo yurira ibuye ryari hejuru y’intare, irihanuka hejuru yitura hasi, ikangura intare.
Intare ikangutse ifata akaguru k’imbeba. Imbeba yumvise ko intare iyifashe, irayibwira iti « ndagusaba imbabazi. Singukanguye mbishaka, ni ibyago nigiriye.Mbese ubundi agatumbi kanjye kakumarira iki ? Ndekura nzagushimira iyo neza ungiriye. »
Intare irayirekura iragenda. Isigara iseka, iti « ndifuza kubona aha imbeba ishimira intare. »

Hashize iminsi mike, imbeba ijya mu ishyamba gushaka yo ibyo irya. Yumva umutontomo w’intare. Ya mbeba iribwira iti « ngiye kureba icyo kintu ahari kiri mu makuba».
Imbeba ijya kureba aho yumvise icyo kintu gitakira. Ihageze isanga ari ya
ntare yayigiriye neza yaguye mu mutego. Imbeba ngo iyikubite amaso, irayibwira iti « hinga nze mugenzi wanjye, ngerageze kugukiza. »

Imbeba icagagura imigozi yari yafashe intare mu maboko no mu ijosi. Ni uko intare na yo ibona ubuca ya migozi yari yayifashe amaguru, ibona intege noneho zishwanyaguza wa mutego, ku neza y’imbeba kandi ari yo ntoya.
« Giraso yiturwa indi. »
« Inuma y’i Burundi yatumye ku y’i Rwanda ngo ha uguha. »

Inshuti nyanshuti.

Kera habayeho umugabo Ndebe, akaba umukungu kandi akagira inshuti eshatu yitaga iz’amagara. Umunsi umwe yenga inzoga, atumira abe bose na za nshuti ze, baranywa, baranezerwa. Bamaze kwizihirwa, umwe muri bo witwaga Nzamurambaho arahaguruka, ati «ndagukunda, none nguhaye inka.» Abari aho bose bamukurira ubwatsi.

Bukeye wa mugabo ashaka kugerageza za nshuti ze. Yica ihene, ayihambira mu kirago. Bugorobye yikorera ya ntumbi, aragenda no ku nshuti ye Nzamurambaho. Ati «ngize ibyago nishe umuntu; none ndagira ngo umperekeze tujye kumuta mu ruzi cyangwa mu gihuru butaracya, kuko bimenyekanye na njye napfa. »

Nzamurambaho ngo abyumve ariyumvira, ntiyibuka ibyo yavuze, ni ko kumusubiza, ati «umugore wanjye ntahari none rero ntabwo nakwisigira urugo n’abana. Genda urebe undi waguherekeza, jye simbonetse.»

Ndebe arita mu gutwi. Araboneza no kwa Mudatenguha, amutekerereza ibyamubayeho byose. Mudatenguha agira ubwoba, ahinda umushyitsi, ati « nibadufata, bazatwica twembi nta kubaza kandi jye ndengana. None mugenzi wanjye umugore wanjye ari ku nda, none sinamusiga wenyine, umbabarire.»

Ndebe akomeza urugendo, no kwa Mutunamuka, atizeraga nk’ uko yizeraga ba bandi bombi; babaniraga ko yamutumaga ntiyange.
Amaze kumutekerereza ibyamugwiririye, undi abyumva vuba, aramusubiza ati «hogi tugende, sinsubira no mu nzu, umugore atambaza ibyo ari byo.

Bashyira nzira baragenda, bikoreye ya ntumbi. Bageze mu ishyamba ry’inzitane, Mutunamuka ati « reka tumujugunye aha, nta muntu uzamubona; nanamubona ntazamenya uwamwishe.» Undi ati komeza gato. «Bigira imbere, baratura, Ndebe atekerereza Mutunamuka ukuri kose. Amwereka ya ntumbi, undi asanga koko ari ihene.

Aho bahindukiriye banezerewe, Ndebe akoranya bene wabo, maze ababwira ukuntu yagerageje inshuti ze, agasanga inshuti nyanshuti ari Mutunamuka. Amugororera inka, baribanira. Atandukana na ba bandi bamukundaga urumamo.

Inkomoko y’urupfu

Inkuba, umwami, Imana n’urupfu byavaga inda imwe. Umunsi rero bihabwa umunani; inkuba ihabwa umunani mu ijuru, umwami ahabwa umunani mu nsi, Imana ihabwa umunani mu nsi no mu ijuru. Imana itunga ibyayo, umwami atunga ibye, inkuba itunga ibyayo, urupfu ruhabwa amaraso.

Urupfu ruba aho. Imana irinda ibyayo biva amaraso, inkuba irinda ibyayo umwami arinda ibye. Urupfu rubura amaraso, rwicwa n’inzara. Inzara yarurembeje, rugiye kurunguruka uruhehe rugwa mu jisho rirapfa. Urupfu ruba aho, bukeye rubaza se wabibyaye, ruti: » Mbaye nte ko umwami andinda ibye, Imana ikandinda ibyayo, inkuba ikandinda ibyayo, nkaba ntakibona amaraso !? » Rurema iti: » Ni jye wabibahaga nanone ujye utegereza, ntuzaheba n’igisigaye inyuma! »

Urupfu rukomeza kureba igisigaye inyuma. Umuvomyi ugiye ku iriba, yakwikorera ingata ikagwa abandi bakamusiga, urupfu ruti: » uyu usigaye aho si we wanjye!? » Inka zakuka, iciye iyayo nzira, isigaye se inyuma, ruti: » Iyi si yo yanjye?! »

Umwami, Imana n’inkuba biti: » Murabona iriya mbwa yatumariye ibintu! Ese yakwiriye ko wumva yashatse amaraso, aho kutumarira ibintu! »

Inkuba iti: » Muhore tuze tujye inama, tujye kuraguza, hanyuma tuzagashyikire tukice. »

Uko urupfu rwakarebesheje ijisho rimwe, ni ko kujya guhiga rwabuze ikindi rwarya, rushaka utunyamaswa n’udukoko mu ishyamba. Imana iti: » Ese ibyo bikoko byo si ibyanjye? Ruramarira amatungo kubera iki? » Imana ikora ku nkoni yayo, umwami akora ku muheto, inkuba iti: » Jyewe nzagakubita urushyi, ntabwo kazansimbukana, siniriwe ntwara izo ntwaro zose. »

Bahuriye mu nzira n’urupfu, inkuba irabandabanda, umwami ati : »Ntantanga, ngira imbaraga nke ntiduhwanyije na we. » Umwami akubitira impiri mu itako, urupfu rurabandagara, rwikubita hasi, rugize ngo rurabyuka, inkuba irukubita urushyi, rusubira hasi! Rwiruka rujya mu mubyuko. Umwami aba yahatanze, arubuza gusohoka mu mubyuko. Inkuba irarushaka irarubura. Urupfu rwirukiye mu nzuzi ngo rwihishemo rusanga umukecuru arasoroma ibisusa. Ruti: » Ese wa mukecuru we wampishe ko ureba nkubwe! » Umukecuru ati: » Ese ndaguhisha he ko ureba ntari mu rugo ngo ndaguhisha mu gikari, ndagushyira he wa kantu we kakutse umutima? » Urupfu ruti: » Ese ko wunamye, nikinze imbere y’iyo hururu yawe, sinayobya umuvu bariya bampiga bagahita? » Umukecuru ati: » Niba wabishobora, uzi ko wahakwirwa, igire muri iyi hururu, maze ujye mu gikondorero wihishemo. »

Rumaze kugeramo, Imana iba igeze aho iti: » Mbonye aho rugiye. » Inkuba iti: » Rugiye aha. Ariko se ko ruhungiye mu muntu, ndamwica? Nirugende noneho ruraducitse! » Imana iti: » Ko turusiga aha se rukazaturimbura? » Inkuba iti: » Waretse se noneho aka gakecuru nkagakubita? » Imana iti: » Ko nabereyeho kurema no kugirango ibintu bigwire, aka gakecuru turakaziza iki? » Birigendera, biti: »Ruzateba, ruzasohoka. »

Agakecuru kararubana, ruratura, rusanga rutanyagirwa, rusanga ndetse n’umukecuru afite amaraso. Ruti: » Mbonye n’ikigega kintunga. » Uwo mukecuru ararubana, bukeye arushyikiriza abuzukuru n’abuzukuruza be. Bararufatanya, kugeza igihe rusakara mu isi yose.

Nguko uko urupfu rwaje mu bantu.

Injangwe yacitse umurizo.

Injangwe yagiye gufata inkoko, ifatwa n’umutego uyica umurizo Ihura n’izindi zigenda ziyiseka. Iza guhagarara irazibwira iti « mfite ijambo rimwe mbabwira.» Izindi ziti « tuguteze amatwi. » Na yo iti « imirizo yacu iraturushya rwose. Kandi n’iyo dushatse kwihisha mu mwobo ntitume twihisha rwose ngo turangiliremo.

Twagenda kandi tukayikurura inyuma yacu cyangwa tukayishinga; ntabwo dushobora kuyihisha ngo idukundire. Ndetse n’iyo dushatse gufata imbeba, turayizunguza, zikatwumva zigahunga. Ikindi kandi mutayobewe, ni uko dukunda gufatwa n’umutego ku murizo.
Jyewe rero, nanze ko wazongera kundushya ukundi ndawuca. Ni cyo gituma mbagira inama yo kuyica mwese. »

Zisekera icyarimwe biratinda. Inkuru muri zo irayibaza iti « muri twe hari uwakuganyiye ko imirizo yacu iturushya ? Igituma utubwira utyo, ahari ni uko wawucitse. Ahubwo urashaka ko natwe tumera nka we, ngo we kubura umurizo wenyine. Igendere twakumenye. » Ngo yumve ayo magambo, ihita yirukanka yikura ityo mu isoni.

Ingwe n’abagaragu bayo.

Ingwe yari ihatse urukwavu, impongo, igikeri n’igitagangurirwa, bukeye ishaka kujya kwa sebukwe. Igufatira abana b’impongo n’ab’igitagangurirwa, ibashyira mu ruhago irarukanira. Ihamagara abagaragu bayo ngo bajyane kwa sebukwe. Ikwika igikeri uruhago rurimo ba bana, urukwavu rutwara itabi rya shebuja, impongo itwara umuheto wayo bishyira nzira.

Ingwe iza kubwira Bakame iti « jya kuntekerera itabi.» Bakame irayisubiza iti « mu bantu haba imbwa kandi zikanzira, ngiyeyo zanyica.» Ibwira impongo iti « igireyo ureke aka kanyabwoba.» Impongo iti « databuja, abantu bakunda uruhu rwanjye, ngiyeyo sinabakira.» Ingwe yigirayo, yitekerera itabi.

Ngo itirimuke, Bakame ibwira bagenzi bayo iti « nta kwikorera icyo utazi, nimuze turebe ikirimo. » Zitura igikeri, zipfundura uruhago, zisanga ari abana bazo!
Hagenda impongo ibasubiza imuhira; igira ab’ingwe ibakubita muri cya gihago, banze kurwuzura ishyiramo ibisinde. Igitagangurirwa kirarukanira, bigaruka ako kanya. Nuko ingwe iba iraje, bikomeza urugendo.

Biza guhura n’indi ngwe, biraramukanya. Ya ngwe igeze kuri Bakame, Bakame irayibwira iti « ubwenge bw’umwe burayobera.» Igeze ku mpongo, impongo iti «nteye intambwe ebyiri, ntera abana imuhira!» Iramukije igitagangurirwa kiti «nkanira uruhago nkarusha uwarukaniye ejo.» Iramukije igikeri kiti «barima ibisinde bakankorera. » Nuko iyo ngwe ibihatse, irishima ngo ifite abagaragu bazi kuvuga neza.

Bikomeza urugendo. Bigezeyo, igikeri kiratura kirihungira ngo kiriheje, hasigara Bakame. Ingwe ihamagaza uruhago rwayo, birarupfundura, birajyana birarya naho Bakame yisubirira ku muryango, haciye akanya iranduruka.

Bimaze guhashwa, sinzi uko ya ngwe yarabutswe agahanga k’icyana cyayo irakitegereza isanga koko ari akacyo. Ikimwaro n’umujinya birayica, irazenga, ibura aha ikwirwa, igaruka igana mu muryango, ibura Bakame; irakubirana isubira imuhira itanasezeye!

Igeze mu ndiri yayo ibura ibyana, ibura n’abagaragu, yicoka mu ishyamba ngo ihorere urubyaro rwayo, ariko iraheba.

Ngiyo ingaruka y’ubugome!

Indogobe n’umuntu.

Umuntu yajyanye indogobe ye kugura umunyu. Hanyuma agaruka awuhekesha iyo ndogobe. Yumva umutwaro urayishengura, ndetse igiye kwambuka umugezi igwamo. Umunyu wikubise mu mazi urashonga, maze noneho umutwaro worohera indogobe. Irishima rwose, ikomeza kugenda; ngo yigire imbere, yitura hasi yigiza nkana, umunyu wose ushirira hasi.

Nyirayo abonye ko yamwangirije umunyu nkana, na we agerageza kuyihana. Ashaka umusenyi, arawupfunyika, arayikorera. Igiye kwambuka undi mugezi, yongera kwituramo igira ngo biramera nka mbere. Ikubita rwa ruboho mu mazi. Igize ngo irikorera yumva wa muzigo warushijeho kuremera, yicuza icyo yabikoreye.

Shebuja abonye irembye, umuzigo uyinaniye, arayitura, umusenyi awukuraho, ati « ngira ngo noneho wumvise. »
Ayisubiranye guhaha umunyu, agira ngo ayigerageze, ntiyasubira kubigira kwa kundi, kuko yatinyaga kuvunika nka mbere.

Nguko uko ibyago bijya byigisha ubwenge.

Impyisi n’Imana

Impyisi yari hamwe n’izindi nyamaswa, maze irebye umulizo wayo isanga utameze nk’uw’izindi. Ako kanya ifata umugambi wo kuzajya kubaza Imana icyatumye iyiha umulizo mubi kandi udasa n’uw’izindi nyamaswa.

Iryo joro ntiyasinzira; bucya yageze ku Mana. Irayibwira, iti « Nyagasani, ntiwambwira impamvu yatumye umpa umulizo utameze nk’iyindi ? Ese wabitewe n’iki ? » Imana irayisubiza iti « nyamara, ndasanga naraguhaye umulizo ugukwiriye. Ariko rero ubwo utawishimiye, ukaba ushaka urutaho, ndabanza nguhe icyo ukora maze nugaruka wagishoboye nguhindurire umulizo nguhe uwo wifuza. »
Impyisi iremera. Maze Imana ishaka igisembe cy’intama, iragifata ikizirika ku gahanga k’jyo mpyisi. Iti « ngaho genda, ntukore kuri iki gisembe uze kukinzanira nimugoroba. »

Impyisi iragenda. Impumuro y’icyo gisembe iyitera ipfa. Irenze umusozi wa mbere amerwe aba arayishe. Ariko irihangana irakomeza. Igeze ku musozi wa kabiri, iba itangiye kukirigata. Ku musozi wa gatatu, amerwe aba arayirembeje itagishoboye kwihangana; iti: »hoshi! Izina ry’ ubupyisi rirakampama! Urubwa ruruta ububwa. » Ako kanya cya gisembe ikimira bunguri.

Nimugoroba igaruka ku Mana isoni zayishe, yabuze uko yifata. Imana iyibonye iti: » cya gisembe kiri he ? » Impyisi irasubiza iti: » amerwe n’inzara byanyishe, ngiye gupfa ndakilya ! » Imana iti: » nuko rero ! Ubwo wakiriye, ntushobore kwihangana ngo ukigarure, wowe n’izindi mpyisi zose muzahorana iteka umulizo nk’uwo. » Impyisi itaha ityo, ntiyongera kubaza Imana iby’umulizo wayo; igumana uwo yari isanganywe.

» Iraguha ntimugura. »

Impyisi n’ihene

Kera amapfa yarateye, izuba riracana, ibyatsi n’ibiti biruma, biragwengera, ibitungwa bibura icyo birya, ibintu biradogera, abantu bakajya guhaha aho imvura yagwaga.

Hakabaho ihene, ikitwa Ruhaya. Ibwira izindi hene zose iti « nimuze tujye guhahira muri ririya shyamba rigwamo imvura; turishe ubwatsi. Amapfa nashira, tuzagaruka.» Ihene zose ziti «ni uko, ejo tuzagenda.» Ruhaya iti « nyabuna murakomeze umugambi ejo muzizindure.»

Buracya ihene zose zirakorana, ziragenda; ishyamba zirarimena. Bigejeje nimunsi imvura iragwa. Ihene zijya gushaka aho zugama. Zibona isenga, ari rwo rutare impyisi yabagamo, ariko ihene ntizibimenye. Ruhaya izijya imbere. Impyisi izibonye iti « murakaza neza mboga zizanye!» Ihene zose zirugama ariko zifite ubwoba.

Impyisi ibonye Ruhaya yuza, irayibaza iti «ese urarya uduki?» Ruhaya iti « ndarya utunkucenge.» Impyisi iti « mpa na njye numve.» Ruhaya iti « henga ngutumirize bakuzanire.» Nuko Ruhaya ireba amashashi y’ihene iti « bana banjye mwumve icyo ngiye kubatuma. Ndashaka ko mujya guca umuti wa mperezayo.» Ziragenda zirahera.

Haca umwanya munini. Ruhaya ibwira impyisi iti «urabizi, natumye abana b’ibizeze. Henga nohereze izindi zijye kukuzanira utunkucenge.» Ikurebera ihene z’amariza irazibwira iti « nimugende mujye kunzanira umuti wa mperezayo» Ziragenda nazo ziherayo.

Impyisi irategereza, ihebye ibwira Ruhaya iti «ohereza izindi, za zindi zatinze.» Ruhaya yari izi ko impyisi ishaka kurya abana bayo na za nyina.
Niko kuyibwira iti.« henga nohereze izari zisigaye ndore, ubanza izagiye mbere imvura yazishe.» Ibwira ihene z’arnajigija iti «nimuze mbatume.» Ihane ziza zose. Irazibwira iti «nimugende na mwe munshire umuti wa mperezayo.»
Ziragenda, zigumayo.

Ruhaya imara umwanya iti «ewe, ngiye kurora aho imvura igeze maze nzihamagare zize, zatinze.» Impyisi iti «genda uzihamagare, ariko nuzibura ndakurya nta kabuza.» Ruhaya iragenda, yihamagaza ubusa ibura icyayitaba. Yigira hirya, irahamagara. Irakomeza iragenda. Aho bigeze irashibura, iriruka.

Impyisi biyanga mu nda, ihubuka mu isenga, ibona Ruhaya irashubera hakulya. Impyisi ishyira nzira, amaguru iyabangira ingata! Reka si ukwiruka, iraca ibiti n’amabuye!

Ruhaya iza gukebuka inyuma. Uko yakabikenze, ibona Warupyisi irabutabuta mu nyuma zayo! Ikuramo na yo. Impyisi irayibwira iti ntunsiga, uranjwa!» Biriruka bimara imisozi, iti«genda shahu umpenze ubwo ntuzongera kumpenda ubundi ! Habe ku manywa nkurye, habe’ mu gitondo nkurye. Turi kumwe na burya bwa ryari.» Ruhaya na yo iti «tyaza amenyo ngo uzarya Ruhaya.»

Impyisi irataha, igenda ifite umujinya, irakariye Ruhaya. Uko yibutse ibya Ruhaya, igakubita agatoki ku kandi!

Itinda mu isenga ryayo, igeze aho iti «ngiye kureba Ruhaya.» Iza mu gitondo cya kare, igera ku ngo z’abantu igihe agasusuruko kamaze gukwira, maze isanga Ruhaya iziritse ku misoto y’ikigega iravuga iti «si jye wagushyikira. Mbega noneho Ruhaya, ko nkwifatiye, urankizwa n’iki ? Urambeshya iki kandi? Urabigenza ute?»

Ruhaya iti « uramaze undye uko ushaka, nta ‘mbabazi ngusaba.» Impyisi iti « ongera umpende ubwenge nka mbere shahu we!» Ruhaya iti «noneho wanyishyikiriye, sinjya kureba ngo mbeshye. Uranyica nta kabuza, ibyo ndabiruzi. Ariko rero wanyica wagira, ureke tubanze twivuge, ni ko abashaka kwicana bose babigenza.» Impyisi iti «ibyo na byo, ngaho ivuge, nurangiza nkwice.» Ruhaya iti «nimara kwivuga, wowe ntiwivuga se?» Impyisi iti «wakwivuga ugiye gupfa, nkanswe jyewe ugiye kukwica!» Maze Ruhaya irivuga! Pfuuuuu Meeee Meeee ! Impyisi iti «reka na njye
nivuge rero : huuu… huuu… huuu. . »
Abahinzi barumva, baza biruka, basanga itararangiza no kwivuga. Bayita hagati, bayivuza amahiri n’imihoro, impyisi ipfa ityo.

» Si jye wahera hahera umugani «

Imbwa n’intama

Imbwa n’intama byarabanaga, bikaba inshuti cyane, kandi byari bihuje umuruho.
Umunsi umwe byicara ahantu hiherereye, biganira iby’imibereho yabyo. Intama iterura ivuga iti« iyo ntekereje amaherezo yacu muri iyi si, nsanga nta gisimba na kimwe duhwanyije umubabaro, ibyo bikantera agahinda kanini, ndetse nkumva byazamviraho kwiyahura. Tekereza mbese ibyiza ugirira abantu: ubumvira iteka, ukabararira, ntubahemukire. Ingororano ikaba iyihe? Nta yindi itari ugukubitwa, ndetse rimwe na rimwe bakakwica! Ngiyo ingororano yawe hano mu nsi, ntutegereze indi !

Naho jye rero, nkabambika ngaheka n’urubyaro rwabo. Imirima yabo ni jyewe uyifumbira, ntibashirwe batanyishe ngo bandye! Bakabaga inyama bakarya, impu bakagura amafaranga. Tuzira iki? Cya he? Mbese ni ukubakorera, amaherezo bakatwica uko bishakiye. Ngiyo inyiturano yacu hano mu nsi.»

Imbwa na yo, ubwo yari iteze amatwi inshuti yayo, kuko yumvaga ibyo ibwirwa ari byo ihora ikorerwa na shebuja. Nuko ibwira intama iti «ibyo uvuga ni ukuri, ariko ntitwakwigerera abantu ngo tubiture ibyo batugirira. Tuzajye ducisha make yenda amaherezo bazabona ko na twe dufite umubiri.»

Imbwa n’igisambo

Nijoro mu gicuku, igisambo cyaje ku nzu kigira ngo cyibe ibintu biyirimo, imbwa irakibona iramoka. Nyir ‘urugo arabyuka, arareba ntiyagira icyo abona, maze akangara ya mbwa ngo iceceke, arongera ajya kulyama. .

Igisambo kibonye ko asubiye kuryama, kiragaruka,. kigerageza gukingura umuryango ngo cyinjire, ya mbwa irataka cyane. Nyir’ urugo yongera kubyuka; igisambo na cyo kimwumvise kirihisha. Araza arareba yumva nta gikoma, akangara ya mbwa, asubira kwiryamira.

Igisambo kirongera kiragaruka; imbwa na yo irongera iramoka. Shebuja arongera arayikangara, ariko ntiyabyuka. Nuko mu gitondo abyutse, asanga igisambo cyamwibye ibintu byinshi. Yibuka uburyo yagiye akangara imbwa ye, maze ati « iyo umuntu atuka inshuti ye, abanzi be barishima. »

« Nyamwanga kumva ntiyanze kubona. »

Imbeba y’inyamerwe

Imbeba yakuviriye mu mwobo itangira kuzerera ishaka icyo yarya. Iribwira iti » nzi ubwenge, no kunshuka biragoye, kuko nizera bake. Nta we ushobora kumfata. «

Yikoza hirya, yikoza hino; izerera inzu yose ariko iheba icyo yicira isari. Inyarukira mu kigega, ihingukira kuri rwagakoco. Irahagarara irashishoza, yitegereza uwo mutego, irawuzenguruka. Iratekereza iti » nta kabuza, ubu ni ubucakura abantu bahimbiye gufata imbeba. Ariko bararushywa n’ubusa, jye ntibazamfata. «

Ihanga ijisho kuri wa mutego, ibona hariho umubumbe w’urugimbu utemba ibinure; iti » nta kabuza dore ikizakora ku mbeba ! Dore akaryoshye bavuze ! Ninkoraho biraba bishize. Ibyo aribyo byose ariko, sinabura kurwegereza utuzuru, ngo ninukilize kuko ruhumura neza. »

Yomboka buhoro buhoro yegera rwagakoco. Imbeba yawe iratekereza iti » mbega ukuntu abantu bagira ubwenge buke ! Bibwira ko nakora kuri ririya shyano ! Henga nzunguruke, ndetse ndibuze kugera kuri ruriya rugimbu ntacyo mbaye rwose. »

Irasotasota, itera udutambwe duto, sinzi uko yakomye imbarutso, igiye kumva ngo koco ! Ifatwa mu bujana. Imbeba ikuka umutima, ishaka kuyikiza biba iby’ubusa; iba ihezemo ityo. Irajwigira itabaza zene wayo ntihaza n’imwe, ahubwo nyir’umutego aba araje. Ayitegeza abana barayica, agatumbi bakajugunyira injangwe.

» Uhima ipfa arahava. «

Ikirura n’umwana w’intama

Umwama w’intama warashotse, ako kanya haza ikirura cyaburaniwe, cyuka ako gatama inabi.

Ikirura: Urabona ngo urantobera amazi? Ubwo bugabo wihaye urabuzira.

Umwana w’intama: Nyagasani, ntundenganye, dore aho nibereye hepfo hano.
Ushatse kunywa wanywa ayo haruguru aho. Sinazanywe no gutoba
amazi kandi singuteye icyugazi na gato.

Ikirura: Wayatobye .. Ziba! N’undi mwaka warantutse!

Umwana w’intama: Nkagutuka nte ntaravuka, ko n’ubu unduzi ndi ku ibere.

Ikirura : Niba atari wowe, ni mukuru wawe!

Umwana w’intama: Mukuru wanjye ntawe ngira!

Ikirura : Nuko rere ni umwe muri bene wanyu, dore ko mwese munzira. Oya ye!
kereka nihoreye!

Ikirura kigira ka gatama kiragashikuza, kikajyana mu ishyamba kukinopfora.

» Ugushungura ntakuburamo inkumbi. «

Ikirura na Bwiza

Habayeno umukobwa w’inkumi, akitwa Bwiza kandi akaba mwiza koko. Umuntu wese wamubonaga yumvaga amukunze ariko nyirakuru akamukunda by’akarusho.
Bukeye nyina aramubwira ati: »Enda iyi fu n’uru rwabya rw’amavuta, ubishyire nyogokuru kandi ntutinde mu nzira cyangwa ngo urangare, wibuke no kumuntahiriza. »

Nyirakuru yari atuye hakurya y’ishyamba. Arigezemo ahura n’ikirura, kiriyoberanya, Bwiza ntiyabimenya, kimuramukije aracyikiriza. Kiramubaza kiti: »Uragana ha? » Aragisubiza ati
- Ndajya kwa nyogokuru.
- Umushyiriye se iki muri iyo nkangara?
- Mushyiriye ifu n’amavuta yo kujya arungisha.
- Nyogokuru wawe atuye he?
- Atuye hakurya y’iri shyamba. Ni ‘rwo rugo rwa mbere uhingukiraho.

Ikirura kiriyamirira kiti: »Mbega umukobwa mwiza! Ariko se ndamuhabwa n’iki ko numva hafi abantu basa ibiti ? Yewe, hinga nigendere.» Taritari no kwa Nyirakuru wa Bwiza, kimutangayo, gihondagura ku rugi. Umukecuru abyumvise aravuga ati «Yewe!» Ikindi kiti «ni Bwiza; nkuzaniye ifu n’amavuta»
Umukecuru ati: » cyo injira nta mbaraga mfite zo kubyuka. »

Ikirura kirakingura, kiraboneza no ku buriri kimumira bunguri, cyiryamira ku buriri bwe, kirimiramiza. Bwiza ngo agere kwa Nyirakuru asanga umuryango urangaye.! Ati: »Ko numva ibikoba binkuka! »

Araboneza no ku buriri yorosora cya kinyamaswa agira ngo ni nyirakuru. Agize ngo arajya kumuramutsa yumva atari we akora. Cya kinyamaswa kimwirohaho kiramumira. Hanyuma kiriryamira kirasinzira; kiragona cyane kuko cyari cyijuse.

Umuhigi arahanyura, yumva umugono wacyo ati « ni wa mukecuru w’aha ugona?» Ni bwo yinjiye mu nzu ku buriri asanga ari ikirura; icyo kinyagwa yari yaragihize, cyaramunaniye. Yanga kukirasa, maza yenda inkota ye, agisatura inda. Amaze kugisatura, asangamo wa mukecuru n’umwuzukuru we, abakuramo ari bazima na cyo kigwa aho.

» Sijye wahera, hahera umugani. «

Igitekerezo cya Petero Nzukira

Umunsi umwe, Petero Nzukira yari yiriwe atemera ibishyimbo mu ishyamba. Yari yakoze ataruhuka, kuva mu gitondo cy’urwanaga kugera mu mataha y’inka. Akabwibwi kagiye gukwira ageze imuhira, asanga ibiryo bitarahwana, atangira kuvumagura umugore, ngo ni umunebwe.
Umugore aramuhindukirana ati « mbese Petero mugenzi wanjye, ko utahanye inabi? Ahubwo, umva ko abagore turi abanebwe, urareke ejo tuzagurane imirimo: nzirirwe ntema, nawe usigare mu mirimo y’imuhira, tuzarebe uzarusha undi kuvunika n’uzarangiza imirimo ye neza.»

Petero ati « ndabishimye, wabona ukazumva ukuntu umugabo avunika. None ahari byazagutera kurushaho kunyubaha no kumenya ko ari njye ugutunze. »

Mu gitondo, izuba ritaraganya kurasa, umugore atora inkoni n’umuhoro, ajya mu ishyamba gutema. Yagiye yishimye cyane, arushanwa n’inyoni kuririmba. Petero we asigara imuhira.

Hashize umwanya atangira kwicwa n’irungu ry’imuhira. Ariko yanga kwiheba, agerageza kurirwanya. Niko kubuganiza amata mu gisabo, atangira kuyacunda n’ubuhanga bwinshi! Nk’uko bisanzwe n’ubundi, umurimo mushya utera umwete.

Ariko agasusuruko kamaze gukwira, Petero atangira kwuma mu mihogo. Aherako ajya gushakira akayoga mu rwina bataramo inzagwa. Urwagwa rwari rutaze mu gitariro kinini cy’idebe. Icyo kidebe cyari giteretse ku gasenge ku mitambiko itatu, kandi cyari gifite urufunguriro rw’icyuma mu ndiba.

Nuko Petero amaze gukiranura ako kuma kafungaga, agiye gutega ibirika ku mwenge w’igitariro, yumva ingurube irafutagira amata mu muryango w’inzu. Niko gutera hejuru ati « amata yanjye we, yashize!»
Uko yagafashe ibirika mu ntoki, ahita yiruka, maze asanga igisabo gihennye n’ingurube yigaragura mu kiziba cy’amata. Ingurube imubonye ishaka guhunga, igihe igiye kumucaho, ayiguherereza ibirika mu nsina y’ugutwi, ingurube yikubita hasi, irashya rimwe gusa! Igihe akiyikorakora yicuza icyo akoze, yibuka yuko yasize adafunze igitariro, ahubuka nk’iya Gatera, yihina mu mwobo, anyerera mu kiziba cy’urwagwa, yicura intembe. Abyutse asanga cyakamye.

Nuko Petero Nzukira ava mu mwobo ajejeta inzoga. Sinakubwira isoni n’agahinda yari afite. Reka inyota yo, yaramusibaga! Aragenda yegura igisabo ajya kukibuganizamo andi mata.

Igihe icunda arigejeje hagati, yibuka ko inyana ikiri mu ruhongore. Ati « yooo! Dore amanywa amaze gukamba, kandi sindahura inyana!» Aherako ariruka, ajya gukingurira Sine.

Ariko kugira ibyago bitera kumenya ubwenge. Yamaze kuzitura inyana aribwira ati « ubwo nasigaranye n’umwana w’igitambambuga, nkaba kandi ngiye kuvoma, iki gisabo ningisiga aha ngaha, aribuze kugihirika. Ndamuzi ni inkubaganyi. Naba kandi nongeye gupfirwa ubusa.» Nuko akizirika mu ijosi, kigenda kinagana mu bitugu. Atora akabindi, ajya kuvoma amazi yo kuhira Sine. Igihe yunamye kudubika ikibindi, amata yo mu gisabo aseseka mu mutwe no mu iriba.

Nuko Petero yunamuka mu iriba, ati « ibi ntabyo! Nta mata, nta mavuta nteze kubona uyu munsi. Reka gusa njye kuhira inyana, nayikenesheje rwose, ntikigiye kurisha. Inzu yanjye yamezeho ubwatsi buryoshye kandi bwinshi, ndetse nayijugunyeho n’ibishazashaza byinshi. Henga njye kuyuriza, ntacyo bitwaye uruhiza rwayo rurakomeye, kandi hasi yubakishije amubuye manini! »

Inzu ya Petero yari yubatse munsi y’umugunguzi muremure; mu rubega rw’umugunguzi hareshya n’ubutaka. Petero niko kuhatambika ikibaho kinini; cyambukiranya inzira n’uruhiza rw’inzu, abona kucyurizaho inyana ye.

Ariko rero Petero ntiyashoboraga kuguma hejuru aragiye inyana, kuko yagombaga kugemurira umugore we. Ni ko kuzirika umurunga ukomeye mu ijosi rya Sine, awumenesha igisenge, utunguka mu nzu imbere. Hanyuma aramanuka, azirika wa murunga ku kuguru, aribwira ati « ni uko. Inka yanjye nishaka kumanuka ndabimenya.»

Ahasigaye Petero atangira gukora: akebagura inyama vuba vuba, aroha mu nkono, acuriranya n’ibitunguru n’inyanya. Inkono ayitereka ku ziko, yiyegereza inkwi aracana.

Ngo hashire akanya, Sine irambirwa kuguma hejuru y’inzu, kuko hayiteye impungenge. Ishaka kumanuka mu rubega rutereye ku mugunguzi no ku kibaho. Ibonye ko ari habi, ishaka gusubira inyuma, ubwatsi bw’inzu ikandagiyeho burasohoroka, imanukana na bwo! Muzi rero ko Sine yari iziritse ku mugozi.

Muzi kandi ko uwo mugozi Petero yari yawuziritse ku kuguru. Mu kanya Sine imanutsemo, Petero na we aritera, amaguru ashita mu gisenge cy’inzu, acurika umutwe. Iyo icyo gisenge kidakomera biba byarabaye bite? Bizi Imana!

Petero yamaze gufatwa n’igisenge cy’inzu ye, Sine inaganira hanze; maze sinakubwira imiborogo!

Muka Petero abonye ko ibiryo bitaziye igihe, ararambirwa agaruka imuhira kureba; kandi n’imbeshyerwe ibyo gutema byaramutondaga. Nuko abonye Sine inagana, biramutangaza, arisumbukuruza, umugozi wari uyifashe awucisha umuhoro. Inka yikubita hasi, ubwo, ihabaduka vuba. Petero na we, mu kugwa yabanje umutwe muri ya nkono yari ku ziko. Amahirwe ni uko umariro wari wazimye, naho ubundi aba yarahiye. Yakobotse ku gahanga no ku zuru, akuka n’amenyo abiri.

Umugore yamaze guca ikiziriko, yinjira mu nzu, atabara ibibomborekanye. Asanga umugabo we amaze guhaguruka, avirirana amaraso mu kanwa. Ni ko kumubwira amuseka ati « ari njye, ari nawe, ni nde warushije undi kuvunika none? Ewe, sinjya kugutabira amacumu, wakoze kandi wavunitse: umuntu watetse, ugacunda, ukarera umwana, ukica ingurube, ukarwana na Sine, mugakotana bene aka kageni, n’ibindi ntazi ! Ngaho rero noneho kubitiraho no kungaburira.»

» Nuko Petero araceceka abura icyo asubiza. »

Igitekerezo cya Nyiranda

Hari umwana w’umukobwa, akitwa Nyiranda. Yari yarajujubije ababyeyi be. Bamusigaga ku rugo akiba inzoga cyangwa amata, bamubaza uwakoze ibyo ati « simbizi.» Kandi ibintu ari we wabiyogoje! Bagira ngo babitse ibiryo by’abana bato akabirya; nyina yamubaza, akavuga ko atazi uwabyibye!

Bityo mbese ugasanga igihe cyose uwo mwana akunda gukorakora, kunyukura utuntu twose, gupfundura inkono n’ibindi. Ishyerezo ariko baza kumutaruraho iyo ngeso. Ako kamenyero yari yarafashe akiri muto, kaza kumuviramo ingeso atazikura!

Ababyeyi be ntako batagize ngo bayimuceho, ariko bikaba guta inyuma ya Huye! Ndetse yamubayemo akarande, ababyeyi be, rubanda, abo bigana bose, baje kumenya ko Nyiranda agira akaboko karekare!

Mu museso wa kare ababyeyi baramubyutsaga ngo ajye mu ishuli; aho rubanda akabaduka atagombye kugundira ikirago nk’uko abana bamwe bakunda kubigira! Nyiranda agakaraba agatima kari ku biti by’amacunga byari iruhande rw’inzira yanyuragamo ajya mu ishuli. Ndetse n’adahishije yapfaga guca! Bigatuma akererwa ishuri. Umwarimu yamubaza icyamukerereje, Nyiranda akamusubiza ko ababyeyi bari bamutumye. Mbese ari bo, ari n’umwarimu we, ntawamenyaga aho Nyiranda akerererwa.

Ishyerezo Mwarimu wa Nyiranda na we aza kumenya ingeso ye. Ababyeyi be bo bari barayitahuye kera, kuko bari basigaye bamugenzura! Bajya kugira aho bajya bagakinga inzugi zose, akarusigara inyuma. Umwana atangira kunanuka kubera gushukura, yaryaga ibyo bamugaburiye, ntibimubuze kugira umururumba, ntahage, agahora ahagaritse agatima.

Umunsi umwe, nyina aza kwibagirirwa imfunguzo imuhira. Nyiranda azibonye ati « natanzwe!» Agufatira imfunguzo vuba vuba akebaguza, maze akugira mu nzu, aho nyina yakundaga kubika ibintu, ahumira ku gikombe cyuzuye umuti wari ugenewe kwica isazi ati « reka mbanze nirenze aka gakombe, mbone kwitonda ! Na njye ndore ye! Aho mama angejeje no kunkingirana kwe!»

Mu gihe atangiye kugotomera, nyina aba arakinguye. Nyiranda akubitwa n’inkuba! Nyina amukubise amaso ati «aho murabona! Sinakubwiye ubusambo bwawe! Ubwo burozi urabukizwa n’iki? Wari uyobewe ko ari umuti so yazanye wo kwica isazi? Mbese ubundi urinda kwiba ari uko wabuze icyo urya? Hari undi tuvunikira utari wowe? Uri intezarubwa!»

Nuko nyina atangira gutabaza abahisi n’abagenzi, ashaka uwamurangira umuti wo kumurutsa. Muri bo haboneka umwe w’inararibonye, amurangira amata ho umuti. Amutegeka kumuha menshi ngo yijute.

Bakimara kuyamuha, umwana arushaho kugira iseseme no kumererwa nabi mu nda, nuko sinakubwira acisha hasi no hejuru! Nyamara ariko ntibyamubuza gukomeza kumererwa nabi, amara igihe kirekire atajya mu ishuri, arahira kuzongera kurya icyo adahawe.

Igitekerezo cya Ngunda [ III ]

Ngunda ageze imuhira, asanga umugore, umukobwa wa Gacumu, yabyaye. Nuko Ngunda atera kwa Gacumu kwaka ibihembo. Aragenda abwira Gacumu ati « umukobwa wawe yarabyaye, nimumuhembe. » Maze yungamo ati « ndabona yagirwa na biriya bigega byombi. »

Ibyo bigega bikaba binini cyane. Barabimuha, bagira ngo ntari bubashe kubitwara. Agira kimwe aracyikorera, ikindi aragihagatira. Icyo ahagatiye abaye agikiranuka mu irembo, atangira kugihekenya. Agifatana Umukunguli, agihekenya Ngoma yose, agihekenya impinga ya Nyarubaka, akizana mu Gitare, agifatana Murambi agihekenya, agisingirana i Kangoma yo kwa Mpamarugamba, agikubitana mu Gakoni kwa Nshozamihigo agihekenya, aza Nyamagana yose agihekenya, aterera impinga ya Muyange, ageze ku Kinyogoto udukenyeri aratujugunya.

Ngunda yadukira ikigega yari yikoreye, aramunga. Icyongicyo akirya umwanya muto, kuko imisaya. yari imaze kumenyera. Maze agikura. ku mutwe, agitwara mu ntoki. Agitangirira mu Bihana kwa Mugunguje, akinyurana mu Ngorongali agihekenya, akirengama Sazange, asingira Kinkanga, Buhimba ayisiga mu kuboko kw’ibumoso, igihe ageze mu Gikirambwa kwa Nyiracunda, ajugunya ubujunde bw’udukenyeli munsi y’inzira !

Ariko inyota ntiyareka agera iwe. Umusozi arawucuba, asanga umushumba adahirira inka ze, amusaba amazi yo kunywa. Umushumba ayamuha mu gicuba cyuzuye. Ngunda ayabunda intama imwe, yongeza andi, na yo amubera iyanga, ntiyashira inyota. Nuko wa mushumba aramubwira ati « nazanywe no gushokera inka zanjye, sinazanywe no kukuhira. »

Wa mushumba acaho, ajya gushoza inka ze hirya. Nuko Ngunda igikenya yicara ku kibumbiro, arakinywa, aragikamya. Ajya mu kindi kibumbiro, na cyo aragikonoza; arigata ibyondo byo mu isoko. Ngunda amaze kunywa amazi yose yo mu bibumbiro no mu iriba, ajya mu ibuga araryama, agarika umwogo w’inda. Umushumba amanukana inka ze, aroye mu kibumbiro, asanga humye kera. Nuko inka ze zirarumanga.

Wa mushumba akebuka Ngunda haruguru ye, aravuga ati « dore ruriya rudigi henga nze turugabane! » Arakunyarukira amukoza agacumu mu ibondo, bya bizi yanyoye na bya bishaka yatemaguye birahomboka, byose biva mu nda ya Ngunda, bimanuka ku musozi, biwucamo ibikuku. Nuko icyo gihangange gipfa cyishwe n’inda nini.

Kuri ubu Ngunda aba afite abantu benshi bamukomokaho. Ariko yamaze gupfa, abagore be bajya gushaka amazu, bajyana n’ abana babo. Abo bana bari abaryi nka se, babura ibibatunga, bapfa uruhondobero bishwe n’inzara.

« Inda nini yishe nyirayo. »

Igitekerezo cya Ngunda [ II ]

Ngunda aba aho, aba iciro ry’imigani. Rimwe amaze guhaga ariyumvira ati « harya ngo mu Rwanda nta muntu wahwanya na njye kurya ? Emwe ni koko. Dore na we ibi biryo byose maze mu mwanya muto. Nyamara byatetswe mu minsi itandatu. Ariko ga rubanda, no kundenganya barandenganya! Ndya rimwe gusa mu cyumweru. Ariko bo bakarya kenshi buri munsi. Kandi nta muntu n’umwe twahiga mu guhinga cyangwa kubasha indi mirimo. Yego… ndarya ariko uko ndya ni ko nkora. Ubwo sindi igisambo uko bamvuga. Ahubwo ndi umugabo, igihangange ndetse… Kandi ga ye umenya Ruganzu yahingishije. Ese icyatumye atandarika ni iki ? Henga muhime njye kumuvumba. »

(Kwa Ruganzu)

Ngunda: – Gahorane amashyo n’ingoma Nyagasani ! Umva
ikinzanye, Nyagasani. Nje kubaramutsa no kubafunguza. Numvise
yuko ngo mwahingishije, nyoberwa icyababujije kundarika kandi nzi
ko nta muntu n’umwe wandusha guhinga. Ibyo Nyagasani ntacyo
bitwaye, mupfe kumvumbya gusa.

Ruganzu : – Koko na njye sinzi uko byandenzeho. Ndakuzi kuri ubu uba
wahamaze wafatiriye n’ ahandi. Ariko se nari kubona inzoga
ziguhagije n’inda yawe niyiziye? Ndetse n’ubu ubanza
ntari bubone izo nkuvumbyaho ngo mbone n’izihaza abahinzi banjye.

Ngunda: – Na njye sinaguhemukira. Reka kumvumbya, pfa kunsogongeza
gusa nigendere. Nzaba nza kuvumba ikindi gihe cyangwa se uzanyitumirira.

Ruganzu: -Ngunda se, ningusogongeza, ko nzi isogongera ryawe,
ntuzinogozamo abahinzi banjye bagaheba ? Ngaho nibajye
kukwereka, ariko uramenye !

Ngunda: – Ndasogongera gusa mba nkuroga ! Ndetse mfite urugendo, iyo
mungirira vuba nkareba uko natwaza iri zuba.

Ruganzu: – Umunyanzoga ntumuzi ? Genda bagusogongeze. Ngiye kureba
abahinzi.

Ngunda : – Yewe sha ! Shobuja arambwiye ngo nsogongeza ku nzoga.

Umunyanzoga: – Nabumvaga. Ariko se ntuntamaze! Dore usheshe akanguhe.
Dore inzoga ngiziriya. Singombye kukugenda mu nyuma, ndi
muri rwinshi. Enda umuheha.

Ngunda: – Oya wihorere, nifitiye uwanjye Ruvunabataka. Nawukuye mu
ishyamba, nkawugendana mu ruhago kuko ntamenya gusomesha
iyindi miheha.
Umunyanzoga: – Ni uko rero genda. Uri umuntu mukuru wibwire.

(Ngunda agarutse)

- Mbe:Ngunda ko wijuse cyane ubigenjeje ute ?

Ngunda : – Navuye imuhira abagore banjye bamaze kungaburira. Kandi no
gusogongera ko ndasogongeye; ahubwo genda urebe.

Umunyanzoga: – Yewe, ndumva ibikoba binkuka, ngiye kureba.

Ngunda (wenyine) : – Abanyanzoga baba abapfu ! Ubundi yari asanzwe
ayobewe imisogongerere yanjye? Yabaga yazaga ahubwo tukajyana.
Nsibye guhembuka, ariko rero byibura nishe akanyota. Ubwo
Ruganzu yarebye, yemera ko njya gusogongera azirikana ko nta
nzoga nyinshi afite? Umva ko ndi umunyanda nini. Umunyanda nini
ntiyanga kugawa. Kandi simpemutse, sinakoze ukundi atambwiye.
Yambwiye ngo nsogongere. Na njye nasogongeye, sinyoye. Ubundi
bwo buriya buyoga bubiri nibwo yari ateze abahinzi ? Henga ndetse
nigendere. Sinashobora kumva imivumo y’ abanyanzoga!
Twahubirana yanyica. Kandi ga koko ndahemutse ! Nguriya
arahindukiye. Mbega umujinya afite! Emwe ndahemutse ! Emwe si
uruda rwanjye rwananiranye!?

Umunyanzoga (wenyine): – Icyago yagiye. Aramaze na njye sinashakaga
kurebana na we. Bahungu se mbigenze nte ? Ruganzu ndamubwira
iki ? Abahinzi nibahingura ndabakwiza he? Ndamenya nihisha he?
Ararinkoreye Ngunda! Ndahebye, ntawizigira rubanda.. . Ruganzu
ntagira umwaga, ariko rero ntabura kumbwira nabi, birakwiye kandi.
Nimbona ko arakaye, ndapfa kumusaba imbabazi, ahubwo izo nzoga
nzazisubizeho ubwanjye. Mana y’i Rwanda, urampe gukira irya none!

Ruganzu : – Mbe Ngunda, iyo nda yawe ko yafoye cyane aho ni amahoro ?

Ngunda : – Nyagasani ndasogongeye gusa. None se nari kugira ukundi
mutantegetse? Ndetse ndabasezeraho kuko mfite ubwira, nasize
umugore wanjye aniha. Ndagira ngo njye kureba ko yaba yaruhutse !

Ruganzu: – Ni uko, genda amahoro. Ariko uramenye…

Ngunda (ageze hilya): – Nyagasani, ab’imuhira nibamvugira nabi, murangirire
irnbabazi. Muzirikane ko inda yanjye yantannye! Nasogongeye gusa
ariko ahari nakengesheje. Nibibababaza ahubwo nzariha.
.
Ruganzu: – Genda rwiza, icyo ushaka kuvuga ndacyumva. Abahinzi banjye
urabakoze. Ninsanga wazimaze, umenye ko uzariha nka zo kabiri, kandi
ntuzasubire kungarukira mu rugo ukundi, kereka ku munsi nagutumiye
kumpa umubyizi, ukaba igihano cyawe.

« Inda nini icura uwayihaye. »
« Uburana urubanza rw’inda ntatsindwa. »

Igitekerezo cya Ngunda [ I ]

Habayeho umugabo akitwa Ngunda. Uwo mugabo yari icyago, yari ishyano, yari igisahiranda ; uko yaryaga ni nako yahingaga. Yahingaga Rubona yose agakubitaho na Musasu. Iyo ni yo yari isambu ye. Ndetse ngo imisozi y’i Rwanda ni amabimba Ngunda yashingaga. Uwo mugabo yari afite n’imirima ku Nyundo ya Bugoyi.

Arakunyarukira ashaka umugore, akaba, umukobwa wa Gacumu. Arongera ashaka undi, akaba umukobwa wa Mirenge ku Ntenyo. Ashakiraho n’abandi bane, bose bashyika batandatu. Ukuntu yaryaga, nta mugore umwe wajyaga kumubumba.

Umunsi umwe Ngunda aribwira, ati « ngiye kwa databukwe kumuha umubyizi. » Ngunda arakugendera no ku Ntenyo, abwira kwa sebukwe ati «munkwikirire amasuka mirongo itanu njye kubaha umubyizi. » K wa sebukwe bakaba abakungu, amasuka barayakwikira, barayamuha, ajya guhinga.

Atangirira mu Rugondo, ahinga Ntenyo yose, abirinduka. mu Kinyoro kwa Byakuzacumu. Ngunda agakubita isuka hasi kabiri, ubwa gatatu ,akazamura agafuni. Ngunda amara atyo amasuka yose, ntiyasiga n’imwe, abona guhingura. Nuko wa murima Ngunda ahinze, Mirenge awoherezamo abatezi. Abatezi bakorera kubura hasi no kubura hejuru, barihata cyane ariko ubuhinge burabananira.

Mirenge abibonye ati « uyu muntu waduhingiye atya, na twe tumuhembe. » Babaga Ingumba kabombo, bashesha amafu, bavomesha amazi yo kuvuga imitsima, benga n’ amayoga menshi ndetse n’ abaturanyi bazana amazimano.
Inyama zimaze gushya n’imitsima imaze kuvugwa bazana ibidasesa badendezaho inyama, bazana n’imbehe nyinshi zuzuye umufa, bakwiza ibibindi by’inzoga mu nzu yose, amarobe y’imitsima bayuzuza ibyibo n’amakangara.
Byose bamaze kubitunganya, bahamagara umukwe wabo ngo naze afungure. Maze bamuha amazi arakaraba, bamubisa mu nzu ararya.
Muramu we abarira ko amaze kurya, amushyira amazi yo gukaraba. Ngunda amubonye aramubwira ati «jye nduzi ko iyi nka nyitonoye, abahungu bayiriye bariye inka iryoshye ! »

Kwa Mirenge bumvise iryo jambo barumirwa. Mirenge abwira umugore we ati « dore umukwe wacu ntaho atereye kandi yadukoreye. None tabaranya uzane akari gasigaye mumwongere n’izindi nzoga. Jye icyampa ngo yijute irya none. »
Nuko Ngunda bamushyira ukuguru kwari gusigaye bamuzanira n’inzoga. Koko rero ni ho yari akigera mu mahina yo kurya, agakaraga irobe ry’umutsima akariyongobeza. Imikarago y’umutsima ikabisikana n’intongo z’inyama n’umufa. Byose akabivundiranya akaroha mu nda. Ngunda akagira umuheha witwa Ruvunabataka; yaba awukubise mu kibindi cy’inzoga, akagisoma umusa umwe akaba arakonoje.

Nuko amaze kurya arasohoka; asohoka yimyoza ngo ntacyo ariye. Nyamara ubwo yari amaze ingumba yose wenyine kandi bamuhaye n’ibibindi by’inzoga na byo biguze inka. Byose arabitsemba, agenda abibogekeye mu ibondo rimwe. Nuko kwa sebukwe baramuherekeza arataha. Basigara batangarira inda nini ya Ngunda.

Igitekerezo cya Ndabaga

Umugabo yabaye aho, bukeye abyara umukobwa amwita Ndabaga. Yamaze kumubyara, asiga ari uruhinja aratabara. Arahaba, nuko yabona uturutse iwabo, akamubaza uko umwana we angana. Bakamubwira ngo amaze kuba mukuru. Abandi batabaranye na we bagakurwa bagataha, we akabura umukura, kuko yari yaravutse ari umwana umwe, na we akaba yaratabaye atarabyara umutabazi.

Ndabaga akura atazi se, amaze kumenya ubwenge, yiga gusimbuka no kurasa. Aho kwitoza imirimo y’abakobwa, akihata imirimo y’abahungu gusa, abandi bakabiseka batazi icyo abigirira.

Ndabaga yashakaga uko yazajya gucungura se mu itabaro kuko yari ahamaze imyaka itabarika. Ndabaga yaragiraga inka akazishora, akazicira icyarire, akazisasira, akazikenura ku bulyo bwose.

Ndabaga amaze kuba inkumi, ajya mu bacuzi, abasaba kumuca amabere, ati «kandi nzabahemba.» Amabere bayamukirizaho, bamwomoza imigera icanye. Amaze gukira abwira nyina ati «ngiye gucungura data, dore iki gihe cyose amaze ibwami!»

Ndabaga araboneza ajya gutabara. Ageze mu rugerero, aboneza asanga se, nta we abajije, aramwibwira. Nuko bajya ahiherereye. Ndabaga abwira se ko yize imirimo y’abahungu ku buryo nta muhungu umurusha gusimbuka cyangwa ngo amurushe kwivuga cyangwa kurasa. Ati.« ejo uzazinduke utaha nzagusigarira ibwami.» Buracya se arataha.

Ndabaga aba aho, aba intwari, ibyo yakoraga byose yabikoranaga umutima w’isuku no kugira imbaraga zitangaje; ibyo byose bigera ibwami, umwami aramushima.

Biratinda baza. kumenya ko Ndabaga ari umukobwa! Babibwira umwami, biramutangaza cyane, ati «nta mukobwa ugira ubutwari nka we!»
Nuko umwami ahamagaza ingabo zari mu itabaro ati «nimutahe ibintu byageze iwa Ndabaga! Mbega n’iyo byageze u Rwanda rusigaye ruhuruza n’abagore!»

Umwami abaza Ndabaga inka yanyaze! Ndabaga ati «ni nyinshi.» Umwami azimugororera zose kandi ati «ugende ubwire so ko yabyaye ! »

Ni aha imvugo yavuye ngo « ibintu byageze iwa Ndabaga!»

Igitekerezo cya Joriji Baneti

Kera hariho umwana w’ikizeze, akitwa Joriji Baneti. Umunsi umwe, nyina amwohereza kumugurira inshinge ku isoko. Umwana aragenda, amaze kuzigura, agaruka azipfumbase mu gipfunsi.

Ageze mu nzira, abona inyoni yafashwe n’umushibuka iruhande rw’ikirundo cy’ibyatsi byumye. Ariyamirira ati «yoo! Mbega inyoni nziza! Kereka nyifashe»! Agira za nshinge azishinga muri bya byatsi, yanga ko zimubuza gukoresha amaboko yombi. Amaze gufata ya nyoni agaruka gushaka inshinge muri bya byatsi. Atazibuze ga! Arashaka, arashakaaa… Aho mugabo abona rumwe, izindi arazibura!

Bigeze aho, nk’aho yagatashye, aribwira ati «Mama ndamuzi, arantonganya ndetse arankubita. Reka nshire ubute nzishake, sinamukira!» Dore rero na we ngo yungutse ubwenge, ashinga ku byatsi abiha inkongi ngo aze gushakira inshinge mu ivu. Mbese ubwo yari kuzibona? Erega ntiyari ikizeze, yari akabije!
Nuko amaze guheba, ataha yifashe mapfubyi. Nyina yumvise uko byagenze, ararakara, niko kumubwira ati «wa cyontazi we, imifungo ibiri y’ishinge ni yo wagombye gushinga mu kirundo cy’ibyatsi? .
Wabaye wazitungaga ku kuboko kw’ishati ? Pu ! ! Dore enda jya gutyarisha iyi suka, cyangwa na yo uyite!»

Joriji isuka arayibatura, agenda yishimye, kuko nyina atamukubise. Aho muzi uko yabigenje bamaze kumutyariza? Umusa w’isuka yawushinze mu kuboko kw’ishati irashishimuka.
Nyina amukubise amaso, n’ishati yacitse, atera hejuru ati «wa njiji we, urabona ngo urapfumura umwambaro wawe? Wabaye watwaraga iyo suka ku rutugu! Cyono jya gucyura ingurube iri hepfo hariya mu njumbure!»

Joriji agenda ubwo; abonye ingurube, yibuka ibitutsi bya nyina, niko kuyiterera ku rutugu. Ya ngurube igira ugutwi kwa Baneti irakuha. Noneho nyina amubonye induru ayivaho, ati «yobobobo!! Wa gipfu we, ingurube yarinze kuguca ugutwi ureba iki? Wabaye wazaga uyikurura inyuma yawe? Ntacyo uzimarira, noneho ndahebye! Cyono jya kwa Veronika gutira inkono yo guteka inyama!»

Joriji Baneti yiruka ubwo no kwa Veronika mu gacyamo. Amaze gushyikira inkono, ashumika umugozi mu mukondo, agenda ayikurura inyuma ye. Hogi, Hogi, Hogi!!! Igikono na cyo kiramuhima, kigenda cyenda kumuca ibitsi inzira yose.
Ageze mu irembo; nyina amukubise amaso, ati «shyuu ! Joriji we nibakureke, uri inka mu zindi! Nanjye ngo uri inka. Ashwi na yo ntuyigejejeho! Nkuyeyo amaso, sinzasubira kukwakura; ejo ntaziruka ku gasozi kubera wowe!»

Nyamara nta mubyeyi ucika ku mwana we. Baca umugani ngo «ubyaye ishyano araryonsa». Bwagiye kwira, nyina aramubwira, ati «mwana wanjye, ni wowe mfite wenyine, ni wowe nkunda, ntukababazwe n’uko ngutuka; mba ngira ngo uce akenge nk’abandi bana. None dore ngiye kugura umunyu n’urusenda byo gushyira mu nyama kugira ngo zize kuryoha, usigare unshaniye ndatebuka. Nubona inkono igiye gukama ntaraza, wongeremo utuzi dukeya. Uramenye ntushyiremo menshi ataza kubishya umufa!»

Nyina amaze kugenda Joriji asigara ku nkono, ahutagira umuriro, acucagira amazi make muri ya nkono. Bigeze aho agira inyota nuko ajya kunywa divayi. Idebe rya divayi ryari riteretse ku gisanduku hamwe n’andi, rifungurirwa mu ndiba uruhande rumwe.

Amaze gufungura ngo anywe, yumva umurangu uratunguye. Ahaguruka bwangu yibagirwa gusiga afunze rya debe, ajya gucurira amazi mabisi muri za nyama. Agarutse kunywa divayi, asanga yashiriye hasi. Atera hejuru, ati » ye baba we, noneho mama aranyica ! » Aratekereza ati «ibyiza ni ukubihisha.»

Nuko akurengera ku mufuka w’ifu ayinyanyagiza mu kiziba cya ya divayi.
Inkoko yarariraga imwikanze irakokoza. Baneti ayumvise,ayibwirana umujinya ati « ceceka wa ndondogozi we; uramenye utaza kubibwira mama!» Abaye akibivuga ayitera bigezo umujugujugu w’umuhoro ayigesa akajosi, iracuranguka.

Abonye ayishe arataka, ati « ye baba we! noneho amagi azararirwa na nde? Reka njye kuyararira mu kigwi cyayo.» Nuko Baneti ajya kubunda hejuru y’amagi. Nyina arashyira araza.

- Joriji, Joriji uri he?
- Ndi hano mbundikiriye amagi, kuko nishe ya nkoko!
- Wishe ya nkoko? Wayihoye iki?
- Yashakaga kundega kuko nangije ifu.
- Wangije itu ute?
- Nayisutse mu kiziba cya divayi nari maze kumena.
- Wamennye divayi yose yari mu idebe? Mbega igihu cya Nyantango!
Mana y’ijuru, noneho tugiye kuzamera dute? Dusigaye i heruheru ! Dusigaranye amaso yo kurira gusa. Dupfuye rubi, rumwe rw’imbwa zitungwa no kugondoza rubanda no kuyoboza amacuti.

Nuko nyamugore asohoka arira, ahetse amaboko. Joriji Baneti amwoma mu nyuma. Bwari bumaze guhumana; umuntu yajya kurora undi, akabanza gushishoza.

Wa mubyeyi abonye ko umuhungu we amukurikiye, aramukomera, ati « uragwa hehe Joriji we? Pfa gusiga ushitse urugi wa cyontazi we!» Nuko Baneti arakimirana n’imuhira, agira rwa rugi arushikanuza ku mulyango, aruterera ku mutwe, akurikira nyina. Undi ashubije amaso inyuma, abona Baneti n’urugi ku mutwe, arumirwa ati« iri shyano ndarikika nte!»

- Wa kizeze we, ni nde ukubwiye gushikuzaho urugi?
- None se si wowe umbwiye ngo ndushike ?
- Sinari nkubwiye ko urukururiraho gusa, kugira ngo nibura dusige rwegetse ku mulyango?
- Nuko rero numvise nabi. None se mbigire nte?
- Shyuuu! Ni ishyano, rimwe ribi ritagira gihanura!

Nuko Joriji na nyina barakomeza baragenda. Hashize umwanya, bumva amajwi y’abantu imbere yabo. Nyamugore ubwoba buramutaha, nuko abwira Umuhungu weati « turashize; reka twurire igiti, abo wumva ni abanijoro»
Hashize umwanya, Joriji abwira nyina ati « mawe! Ndakubwe; ndumva nshaka kunyara, kandi sinshobara kwihangana. »
-Ikomeze wa kiroge we batatwica!
- Sinabishobora, kandi sinagerageje kwihangana kera gake! Uruhago rurenda guturika. Birabe uko byakabaye!

Agize ngo ararekura, inkari zose ziboneza muri nkono y’ibisambo. N’aho bya bindi « ego ko, ngaho rero imvura yagwa! Eee! Irahise uno mwanya! Ahari ni intonyanga. Ntacyo bitwaye ariko! Ikivuye mu ijuru kikagwa mu nkono kiba ari cyiza.» Ibisambo ntibyabyitaho, byikomereza kubarura amafaranga; ni na cyo cyari kibibabaje ngo hatagira ikizimba ibindi mu migabane.

Joriji amaze akanya, yongera kongorera nyina ati « ntabwo urugi rurandemereye; ibinya bimaze kuza mu mitsi, ndumva rwenda kunshika.»Nyina aramutwama ati «rukomeze wa kivurne we, batatugirira nabi. »
Urugi rumanuka hejuru no hagati ya bya bisambo ngo « pi ! »
Umutima ubihubukamo, bikwirwa imishwaro,byiruka amasigamana. Kibuno mpa amaguru, kibuno mpa amaguru! Bigenda bitarora inyuma; bimwe biti « twakurikiwe.» Ibindi biti «ijuru rigiye kutugwira!»

Joriji na nyina babonye byirutse bamanuka ubwo batangira kuyoragura bya bifaranga. Buzuza imifuka, ibindi babitonda ku rugi, bafatanya kurwikorera, basubira imuhira bishimye.

Ibyifuzo bitatu

Umugabo n’umugore b’abakene bari batuye iruhande rw’ishyamba. Umunsi umwe ku kagoroba, itumba rica ibintu, batangira kuganira, bavuga iby’abaturanyi babo bifataga nabi kandi bafite ibintu bitagira ingano. Umugore aza kuvuga ati « uwankiza sinamera nka bariya!» Umugabo ati «ni ishyano kubona bene ba bantu bakoraga ibitangaza batakibaho! Ubu simba nisabiye icyo nifuza?»

Mu gihe bakivuga ibyo, babona umugore utagira uko asa atungutse iruhande rwabo, arabasuhuza, arababwira ati » numvise ibyo mwavugaga, none mumbwire ibyo mwifuza, ariko ntimurenze bitatu, kuko nimubirenza, ntimubona na kimwe.» Amaze kubabwira atyo, bayoberwa aho arigitiye.

Batangira kuvuga ibyo bakwiye gusaba. Erega ntibyari byoroshye kubona ibintu bitatu gusa ako kanya, n’ubukene bari bafite! Umugore rero araterura ati «si njye uhitamo, ariko iyaba nari mfite uburenganzira, hari ibintu bitatu nasaba kandi bifite akamaro koko! Ntacyo mbona cyandutira kuba mwiza, nkaba umukungu kandi nkakiranwa icyubahiro mu birori no mu materaniro y’abakungu.»

Umugabo aramusubiza ati «ibyo byose ntacyo bimaze, kuko umuntu ubifite atabura kurwara cyangwa gupfa akiri muto. Ikiruta ni ukugira ubuzima bwiza, imbaraga no kuramba.»

Umugore na we ati «ese kuramba byamarira iki umuntu ari mu butindi? Ahubwo byatuma aba umunyabyago igihe kirekire. Aho uzi kubura icyo urya no guhora mu maganya! Iyaba wa mugore yaduhaye uburenganzira bwo gushaka ibintu birenze bitatu kuko mbona dukeneye byinshi.»

Umugabo aramubwira ati «ibyo ni koko, ariko reka twoye guta igihe, dutekereze neza, ejo tuzabe twabonye ibyifuzo bitatu bidufitiye akamaro koko. Reka tube twiyotera dore n’imbeho yaciye ibintu.»

Ubwo abivuga yenyegeza umuriro wari umaze gucika. Nuko umugore arivugisha ati «mbega umuriro mwiza, uwampa inyama ngo nyotse kuri aya makara!» Akibivuga atyo, abona intongo y’inyama iraguye. Icyo ga kiba kibaye icyifuzo cya mbere!

Umugabo abonye iyo nyama, umujinya uramwica, abura aho akwirwa, atangira gutonganya umugore we, ati « mbega umugore w’igisambo! Uko ni ugukunda inyama gusa ? Ko duturiye ishyamba, inyama na zo ni ikibuze? Ukuntu wifuje nabi, icyampa ngo iyo ntongo igufate ku zuru! »

Umugabo atararangiza kuvuga, babona inyama imase ku zuru ry’umugore. Umugore ararira, agerageza kuyikuraho, ariko biba iby’ubusa. Umugabo abibonye aribwira ati «noneho nanjye murushije ubucucu ! Mugenzi wanjye ntundenganye, nkurahiye nkomeje ko ntigeze ntekereza kukwifuriza nabi. Nari ndakaye cyane, mbivuga ntazi icyo mvuga! Reka noneho twifuze ubukungu, maze nzakugurire akantu kabengerana uzashyira ku zuru, kajye gahisha iyo nyama.»

Umugore ati «mbese ubu nakwihanganira guhorana iri shyano?» Icyampa gusa nkabona iyi nyama inyomotseho!» Akivuga atyo abona ya ntongo iguye hasi, ibyifuzo biba bibaye bitatu.

Umugabo abwira umugore ati «ir ni isomo koko! Ntidukwiye kugondoza Imana. Yo yaturemye ni yo izi ibidukwiye.»

Birira ya nyama kuko mu byifuzo bitatu ari yo bari basigaranye.

Ibintu ni ubusa ko Mwungeli wa Nyankaka

Habayeho umukobwa, apfusha ababyeyi akiri muto, arerwa na Nyirasenge. Igihe amaze gukura baramusaba arashyingirwa. Umunsi ubukwe butaha, igihe ari mu nzu ye n’ umugabo we, Imana iramuhamagara iti: « Inzu nakugeneye si iyi. » Asohoka ubwo akurikira abakwe bari bamuherekeje. Ageze imuhira abatekerereza uko byagenze, bati: « Igumire aho, none se tugire dute? »

Bukeye arongera arasabwa arashyingirwa. Na none bigenda kwa kundi. Igihe ageze mu nzu ye n’ umugabo we, Imana irongera iramuhamagara iti: « Inzu nakugeneye si iyi. » Umukobwa na none arongera asubira iwabo. Henga n’ ubukwe bwa gatatu bugende kwa kundi.

Bigeze aho, umugabo wa nyirasenge ajya guhakwa ibwami. Asiga avuze ko atazagaruka aho iyo nkunguzi y’ umukobwa ikiri muri urwo rugo. Hashize iminsi wa mukobwa abwira nyirasenge ati: « Unshakire imyambaro, nzabone aho nerekera. Ni uko nyirasenge amuha imyambaro n’ umuntu umuherekeza, bashyira yombi mu nzira.

Bageze mu ishyamba, ijoro riragwa. Umukobwa asanga hari akaruri k’ inzu, asezerera uwari amuherekeje. Yinjira muri ako karuri asanga katagituwe. Ati: « Nta kundi ndirarira ahangaha. » Aragakubura, arangije ashyira inkono ku ziko arateka. Bumaze guhumana, agira atya abona umugenzi aragwa abyuka, ati: « Ntimwancumbikira bene urugo? » Undi ati: « Gumya uze mushyitsi muhire »!

Uwo mushyitsi akitwa Mwungeli wa Nyankaka. Umukobwa amaze guhisha aragabura barasangira. Azana n’ akayoga k’ impamba barasangira. Baraganira, umunaniro urashira, bagubwa neza. Igihe cy’ amaryama kigeze, Mwungeli asambira utwatsi ngo yisasire ukwe, umukobwa aramubwira ati: « Ibyo ugira ni ibiki? » Ati: « Uburiri bwanjye ni bugari turararana. » Mwungeli ntiyarushya ahigima. N’ ubundi kwari ukworosora uwabyukaga. Bari basangiye barebana mu maso, n’ akayoga karimo, no kumenya ko bari bonyine muri iryo shyamba. Bajya ku buriri, ibitotsi ntibyatinda, bashyirwayo. Igihe cyo mu gicuku, Imana irahamagara, iti: « Mbe mukobwa nturanyurwa? » Iti: « Ngiyi inzu nakugeneye. »

Umukobwa akangukira hejuru, ati: « Iki gihuru ni yo nzu? » Igihe akibivuga, abona rya shyamba ryahindutse ingoro ngari. Abantu baduhira, abaja bacunda, ibisabo byikiranya, amashyo y’ inka akinje, iz’ imbyeyi zivumera. Mwungeli akangutse, umugore aramubwira, ati: « Imana yadukijije ntibigutonde. » Mwungeli amaze gukanguka neza, bibanza kumuyobera, agira ngo ararota. Aratinda asanga ari ko biri. Abaza umugore ati: « Ibi bintu se tuzabihorana? » Undi ati: « Imana yambwiye ko tuzira ibintu bibiri : ko tutari abami, ko tugomba kuyoboka nyir’ igihugu; ikindi kandi, ko tuzirinda guhemukirana. » Mwungeli ati: « Niba ari ibyo gusa, umugisha uraduhamye. Ejo naje ngira nti bene urugo nimucanire; none dore abantu baranyirahira banyiyambaza. Ati: « Ubuhemu simburanganwa. »

Haciye kabiri Mwungeli ajya gukeza ibwami. Afata igihe aratinda. Umugore arategereza, ararambirwa. Bitinze areba umwe mu bagaragu ati: « Nategereje umugabo wanjye, none ngwino ujye undaza. » Ijoro bararanye ubwa mbere ha hantu bari batuye harasama, bya bintu byose birarigita, hadendeza ikiyaga cy’ amazi. Mwungeli amaze gucyura igihe, aratahuka. Ageze hakurya y’ iwe, abona ikiyaga cy’ amazi kidendeje. Ati: « Nta shiti, umugore wanjye yakoze icyo Imana yari yaratubujije. Yenda umuheto ashyira ku ivi arawuvuna, yiroha muri icyo kiyaga arasoma arapfa.

Ubwo hakurya hakaba umugabo Mutumo wa Kinyoni, akaba yahuye inyana zisubiye iswa ku kazuba ka kiberinka. Abonye ibyabaye kwa Mwungeli, ati: « Ibi ni uguhata inzira ibirenge kandi amaherezo ari ariya. Ati: « Hinga niyanure ibiyaga bikiyaga. » Nuko na we yicoka mu mazi arapfa.

Abo bagabo bombi ni bwo bahindutse umugani ngo : « Ibintu ni ubusa ko Mwungeli wa Nyankaka. » Ni naho igitutsi cyacuye ngo naka arakagenda nka Mutumo wa Kinyoni, ari byo kuzira amaherere.

Ibintu ni ubusa ko Mwungeli wa Nyankaka

Abo bagabo bombi ni bwo bahindutse umugani ngo : « Ibintu ni ubusa ko Mwungeli wa Nyankaka. » Ni naho igitutsi cyacuye ngo naka arakagenda nka Mutumo wa Kinyoni, ari byo kuzira amaherere.

Gikeli na Ntashya

Umunsi umwe Gikeli yasohotse mu mwobo yicara irnbere yawo, yota akazuba ari nako atumagura agatabi. Ntashya na we akomeza imihamirizo ye mu kirere, ariko bombi bakajya barebana.

Kera kabaye Ntashya aramanuka asanga Gikeli.
Bararamukanya, baraganira, bigeze aho Ntashya ati «ariko ibikeli mumaze iki? Mugize umwanda, mugize kutiterura aho muri ari ibiba mu myobo ari ibiba mu mazi mwese muri kimwe! Aho uzi ukuntu mupfa umusubizo, rero uko babica wagira ngo ni ukuborora! Ngaho intumbi mu mayira, ngaho intumbi mu
mihanda!
Ese iyo mudapfa mutyo ubundi mwari kuzakwirwa he ku isi? Rero ngo iyo mugararnye mu mihanda muba mushaka abacamanza ! .
Bahe bakajya! Urubanza muba mwarwiciriye kuko mwirangaraho
Halya icyo mugenderaho ngo ntawe ubajugunya ngo mugwe mureba igicuri?
Naho twebwe intashya turi intore, imihamirizo yacu inogeye amaso kandi urupfu rwacu ni urw’ikirago.»

Gikeli ati «Ntashya uyu si umwanda, umubiri wacu koko wuzuye imvuvu kuko kamere yacu ari ko ibishaka. Naho iby’urupfu rwacu si ukwirangaraho, impanuka ntaho zitaba. Kutiterura kwacu ngira ngo ntawadusiga!»
Ntashya araseka cyaneee! Ati «ntawabasiga? U bwo se urashaka kuvuga iki ? « Gikeli ati «tuzasiganwe, ari mu igenda ari no mu igaruka, nzakwereka igihandure!»
Ntashya aremera. Gikeli ati «ngusabye icyumweru cyo kwitegura, umunsi wagera tukavuduka, kandi ugomba kumenya ko twebwe ibikeli iyo dusiganwa tugendera mu bishanga.»

Icyumweru gishira Gikeli abwira bene wabo ko yateze na Ntashya mu byerekeye gusiganwa. Gikeli ati « nabwiye Ntashya ko twebwe ibikeli iyo dusiganwa tugendera mu bishanga. Bikeli rero murabe mase kandi singombwa kuva aho muri. Dore uko bizagenda: ibikeli mwese muzatumanaho maze Ntashya nahamagara ngo Gikeli, muti «ndi hano!» Ibikeli byose byo mu bishanga bitumanaho, inama iruzura.

Umunsi ntarengwa uragera, Gikeli ahagarara ku nkengero y’igishanga, Ntashya araza amwicara iruhande. Gikeli ati « Ntashya tugiye gusiganwa, ariko nkwibutse ko ibikeli tugendera mu bishanga: aho uzajya ugera uzajye uhamagara uti «Gikeli ugeze he?» Nzasubiza nti «ndi hano!»

Ntashya ati «tugende wintera igihe, niba kandi wanga gukorwa n’isoni ubivuge noye kwiruhiriza ubusa!» Gikeli ati «tugende.» Ntashya ati «wantindiye.» Gikeli yibira mu gishanga, Ntashya araguruka. Gikeli abonye Ntashya yandurutse, aragaruka yiyicarira imbere y’umwobo we, yinywera agatabi ati« Ntashya genda ndaguhaye!»

Ntashya arazimiza, si ukuguruka. Ageze imbere arahamagara ati «Gikeli ugeze he?» Gikeli ati « ndi hano ! » Ntashya afumyamo, hashize umwanya arongera arahamagara yumva Gikeli aritabira kureee! Ntashya ati «binshikiyeho, ngiye gusigwa na Gikeli !» Arongera arahamagara. Gikeli yitabira inyuma y’imisozi itanu.
Ntashya ati «nguye agacuho, ahasigaye dusubireyo, maze ndebe ubwo butwali bwawe!» Gikeli ati « nakubwira iki!» Ntashya arakimirana asanga Gikeli yicaye umudendezo n’ibitwenge byinshi. Gikeli ati « ubu se aho Ntashya ntiwiboneye! Ubwirasi bwawe buzakugeza kuki?»

Uguhiga ubutwali muratabarana.

Bwengebuke

Kera habayeho umugabo ahagurukana n’umwana we barongoye indogobe yabo bajya kuyigurisha. Mu nzira bagenda, baca ku bakobwa bavomaga, babaha urw’amenyo, bati « mbega bano bagabo, indogobe ibari imbere iridegembya, banze kuyijyaho ngo ibaheke!»
Nyamugabo abyumvise, agira umuhungu arayimwuriza iramuheka. Bisunitse, baca ku bakambwe bicaye ku nzira. Umukambwe umwe aravuga ati « dore iryavuzwe riratashye, nta musore ucyubaha umukambwe! Reka nawe umusore yihekewe n’indogobe, naho ingirwa se arahata inzira ibirenge.»
Nyamugabo aritaye mu gutwi umwana ayimuhubuzaho, ayicaraho, barabushogoshera. .

Nyuma bongera guhura n’abandi bantu, baramubwira bati «shyuuu…! Cyo mubyeyi gito! Usiga umwana wawe kandi uruzi ananiwe asigaye agenza inyuma y’ibirenge, atabasha gutera intambwe nk’indogobe yawe?»
Nyamugabo ntiyumvise atyo, yuriza umuhungu we, amwicaza inyuma ye ku ndogobe.
Bagiye gusingira umusozi baganagaho, bahura n’umuntu arababaza ati « ese iyo ndogobe ni iyanyu?» Bati « ni iyacu.» Na we ati « jye nagira ngo ni inyibano! Irapfuye rero ntigishobora kubaheka mwembi. Hasigaye aho kuyiheka ari mwe!» Nyamugabo ati. « reka tugerageze.» Bayiboha amaboko n’amaguru, bayita ku maboko baraheka.

Ngo bagere ku mugezi, abo bahasanze inkwenene bayivaho, barakokereza babaseka. Indogobe uko yakumvise urusaku, ishya ubwoba irashya imigeri, ihubuka mu maboko, no mu mugezi ngo « dumbuli!» Imira nkeli, rahwera.

Nyamugabo n’umuhungu we basubira imuhira bimyiza imoso, bagenda babwirana bati « twishinze ibyo abantu bagumya kutubwira, none dore itungo ryacu rirabizize. Twabaye ba bwengebuke!»

Biraro Mutemangando

Habayeho umugabo akitwa Mwungeli, akagira abana mirongo urwenda n’ icyenda. Umwana we w’ umuhererezi akitwa Biraro Mutemangando. Bari abatwa; umwuga wabo wari uwo kubumba inkono. Biraro Mutemangando we, yanga kubunba inkono, ahitamo guhiga. Yiga kurasa, akamenya kuboneza.

Bukeye se aramubwira ati: « Ko abatwa batungwa no kubumba, nkabona utabyikoza wowe wibwira ko uzatungwa n’ iki? » Biraro ati: « Nzitunga, nzitungisha umwuga wo guhiga, uwo kubumba ndawanze. » Mwungeli ati: « Ndaguciye. »

Biraro asanga bakuru be ati: « Mwungeli yanciye none ndagiye. » Abandi bati: « Tukajyana. » Bahaguruka bose; ari mirongo itanu. Baragenda, ngo bagere mu ishyamba bica inyamaswa yitwa Isenge. Barayibaga. Biraro abwira umwe muri bo ati: « Jyana inyama uzishyire data, wenda yakwibwira, amenye ko nkiriho, nkimwibuka. » Umuhungu muzima aragenda ageze kwa se atura inyama araramukanya. Mwungeli abwira umwana ati: « Wabaga he wa ngegera we!? » Umwana ati: « Ngiyo intashyo Biraro Mutemangando akoherereje. » Se ati: « Genda umubwire uti garuka, wicika mu rugo rwa so ntawaguciye. » Biraro aragaruka.

Bukeye haza abanyarwankeri bari bagishishije inka zabo. Mutemangando ati: « Nimuze tubanyage ziriya nka zabo! » Bene nyina bati: « Tujya gupfa twaba tuzira iki? » Biraro Mutemangando, aratera; aratamika arekura umwambi, wica abantu batanu, uca hagati y’ abandi uvuza ubuhuha; unyura munsi y’ imfizi icura umuborogo; arongera yohereza yo undi mwambi bugi bukeba, wica abandi batanu, nanone umwambi uca mu nsi y’ imfizi icura umuborogo, maze abantu arabahumba.

Biraro aratabaruka, asanga se yagiye kubunza inkono. Inka bazibyagiza mu rugo. Mwungeli aje, ati: « Narabivuze, Biraro ni umusazi, izi nka z’ abandi zaje hano zite ? » Mwungeli araza n’ inyota yose, yenda umuheha awushinga mu mata, aranywa, ariruhutsa, noneho ati: « Navuze ko Biraro Mutemangando natankiza azanyica mo kimwe; none ngaho birabaye, erega azankize! »
Bajya guca icyarire barazisasira. Biraro Mutemangando asasa mu muryango, atekera itabi aranywa. Inka iza gukorora. Mwungeli ayumvise ati: « Ni nde unkororeza inka? » Ati: « Ndabizi ni wa musazi Biraro nta wundi wabigira! » Ati: « Nongeye kuguca uranze ubaye ikivume. »

Biraro Mutemangando abyuka kare ajya kubwira bene se ati: « Data yongeye kunca aho kungororera. » Barongera barahaguruka, baragenda, ari mirongo itanu, bagenda bajya guhakwa. Baragenda bajya kwa Gahaya bati: « Turashaka ubuhake. » Gahaya ati: « Ntawakwanga guhaka abantu baza bashaka ubuhake. » Bukeye Gahaya aza kubagira Mutemangando inka; inka ayoherereza se Mwungeli.

Umunsi umwe kwa Gahaya haza kuvumbuka imbogo. Bati: « Uyica aragororerwa »; bati: « Kandi udatabara arabeho baramurimburana n’ abe. » Biraro Mutemangando aragenda arayirukana, ayitera icumu, imbogo iriruka, arongera ayitikura icumu mu rubavu ayitura hasi, ayicara hejuru, maze atuma kuri bene se ngo nibajye kurimbura kwa Gahaya. Ntibahasiga n’ uwo kubara inkuru.

Ni uko Biraro Mutemangandg uko yakicaye kuri ya mbogo yitwaga Rubito, ararigita baramuheba. Bakuru ba Biraro bigarurira igihugu cyose cya Gahaya, baragitegeka.

Bakame n’impyisi

Kera Bakame yacuditse n’impyisi, biranywana, birabana bishyira kera. Ariko Bakame ikababazwa n’uko impyisi iyirusha ubukungu.
Bukeye Bakame ibwira impyisi iti « reka ducuruze impu, ubukungu bwawe burusheho kwiyongera, ndetse ungurize ibintu byo gutangiza, nzajye nkungukira. » Impyisi irabyemera.

Bitangira gucuruza impu, zimaze kugwira, bijya kuzicuruza mu mahanga, inyungu ikabikwa kwa Bakame. Bakame imaze gukungahara irirwaza. Bwa bucuruzi burahagarara ariko impyisi ntiyabyitaho.
Hashize iminsi, Bakame irazinduka no kwa Mpyisi iti : »yemwe abo kwa Mpyisi mwaramutseho ! » Impyisi iti : »bwakeye Baka ! » Bakame irihangana irarikocora iti: » nta miramukire yanjye, baraye baducucuye, badusahuye ntibadusigira na busa. » Ubwo impyisi igwa mu kantu, mbese isa n’ikubiswe n’inkuba. Bakame ibonye ko impyisi ibuze aha irigitira irayishukashuka, iyibwira ko izabiyishyura.

Bakame iragenda ifukura icyuzi, yororeramo amafi, amaze gukura ikajya ijya kuroba ayo yirira. Hashize ukwezi impyisi ijya kwishyuza Bakame ibintu byayo. Bakame iyakira neza, yikoza munsi y’urugo iroba amafi cumi iraza irayateka iyavanamo umufa uryoshye cyane, maze yegereza impyisi. Mu mwanya muto impyisi iba irakomba imbehe.
Irangije iti : » mbese shahu Bakame, ibi bintu biryoshye bitya, ubikura he ? » Bakame irahaguruka ijya kuyereka icyuzi cyayo iti: » ugende ufukure nk’iki, amafi azimezamo. »

Warupyisi igeze imuhira sinakubwira ukuntu yarimbaguye umusozi mu mwanya muto. Imaze kuyoboramo amazi, itegereza ko amafi yazamo, iraheba. Ni bwo igiye kwa Bakame iyirakariye cyane. Igeze yo, Bakame iyisomya ku nkangaza y’ akataraboneka. Kwibuka icyari kiyizinduye biragatabwa! Imaze kuryoherwa cyane, iti: » mama we ! Ibi se byo wabikuye he ? » Bakame iti : » ukagira rwa rutoki rwose, ukabura inzoga y’ubuki? Hoshi genda utemagure za nsina zose, amakakama azivuyemo uyashyire mu kabindi, amaremo ibyumweru bitatu, maze uzasomeho wiyumvire. »

Impyisi iragenda ibigenza uko Bakame yayibwiye. Ibyumweru bitatu bishize, igotomeraho, maze urulimi rurababuka, inkanka ziratenguka. Umujinya urayica, ifata umufuka no kwa Bakame ntiyasuhuza, ihita igafata igashyira muri wa mufuka, ngo ijye kukaroha mu manga. Igeze mu nzira yibuka ko yibagiriwe urujigo rwayo kwa Bakame, iratura, isubira inyuma yiruka.

Ingeragere iza kunyura hafi y’uwo mufuka, Bakame iti: » Uraho Ngeragere! Iti : »uracyabaho Baka ! Ese urakora iki muri uwo mufuka shahu Baka ? » Bakame iti: » ntiwamenya ibyanjye. Ubu banshyize muli iyi ngobyi ngo bajye kunyimika, njye ntegeka utunyamaswa turi hariya hakurya, ni cyo gituma bagiye bampetse! Nyamara simbishaka, ariko ntibabyumva ! » Ingeragere iti: » shyuuuu!! Ukivutsa umugisha nk’uwo! Reka nigiremo niba utabishaka. »

Bakame ibanza kwangira, nyuma iti: »ngaho jyamo ariko nawe urampemba! » Ingeragere ihambura wa mufuka, ivanamo Bakame, maze iwinagamo. Bakame si ukuwukanira iradanangira. Irangije iti: »ngiye kuguteguriza. »

Muri ako kanya impyisi iba iraje, ibatura umufuka ngo girigiri…! Igeze hirya iti « ariko noneho ko biremereye cyane, iyi nkenya iriye iki? Ayubusa ariko ndakuroha, dore igihe wambeshyeye ! »
Ingeragere ngo ibyumve iti « reka Mpyisi sindi Bakarne, nshyira hasi nigendere. » Iraboroga cyane ariko impyisi ntibyumve, ahubwo ikayisubiza ngo dore aho wambeshyeye, ubwenge bwawe ndabuzi, umunsi ntarengwa ni uyu! Iragenda no mu manga ngo pooo! Ingeragere iniha rimwe gusa, igera mu kabande itakirashya.

Impyisi itaha yizeye ko igiye kwirira ya mafi ya Bakarne no kwinywera ya nzoga y’ubuki. Ku mugoroba ntitarabukiyeyo, isanga ka Bakarne kidundaritse ku nkombe y’ icyuzi cy’ amafi yako kararoba.

Bihehe igihinguka aho, Bakarne iba yayibonye. Bakarne iti « Warupyisi ntunyegere, ntabwo abatarapfa nka we bagomba kwegera abavuye ikuzimu nka njye ! » Impyisi irumirwa igirango koko Bakarne yazutse, ishya ubwoba itekereje ko wenda ihamye aho yapfa, irirukanka irahunga izinukwa ityo kuzongera kwikorereza Bakame no gucudika na yo.

Sijye wahera hahera umugani.

Bakame n’icyiyone.

Amapfa yarateye Bakame irasonza;
Maze yibuka ibyo gusuhuka.
Iti » mu Kinyaga mpafite mabukwe
Nahakwereye inka zanjye umunani.»

Bakame iragenda, ibonye inaniwe,
Ijya mu gicucu munsi y’inturusu,
Irora hejuru ibona icyiyone
Gitamiye umunopfu w’umutali.

Nkunda agatukura Bakame ikarusha!
Iti « henga nihendere ubwenge Cyiyone.
Amashyo Cyiyone, urakoma neza!
Noneho si ubwiza urasa na bike!»

Bakame ivuze ityo, ikindi cy’igipfu kiti
« uburanga mbuhwanya n’ihoho.»
Gihera ubwo ngubwo cyasamura ikinwa,
Umutali uragwa, Bakame irawusama.

Bakame iti « Cyiyone wimena umutwe
Gapfe utambyiniye wa gisambo we!»
Icyiyone kiti « umpenze irya none!»
Gisigara cyimyiza imoso.

Bagabobarabona [ I ]

Bagabobarabona akizwa n’imbeba.

Bagabobarabona yabaye aho n’umugore we. Umugore arasama. Umugore amaze iminsi atwite abwira umugabo we ati : « Ndashaka inyama y’ ikibirima ». Umugabo ahamagara imbwa ajya guhiga. Ageze mu ishyamba aratega, acaho arataha. Bukeye ajya kureba icyo umutego wafashe, asanga ani imbeba yafashwe.

Nuko imbeba iramubwira iti : « Yewe wa mugabo we, iyo unkijije iri zuba, ko nanjye nazagukiza imvura! » Bagabobarabona arayisubiza ati: « Ubwo unyise umugabo, ndagukiza. » Arayitegura irigendera. Bagabobarabona ajya gutega ahandi. Mu gitondo agarutse, asanga noneho hafashwe ikibirima; aracyikorera, arakijyana. Imvura iza kugwa, ajya kwugama munsi y’urutare, imbwa ye iramukurikira. Urwo rutare rukaba rutuwemo n’impyisi.

Impyisi iraza, iti: « Nari niriwe n’ ubusa, none mbonye icyo ndya. » Impyisi irongera iti : « Yewe wa mugabo we, bwira iyo mbwa yawe irye icyo kibirima, nirangiza uyirye, maze nanjye nkurye ». Igihe ikibivuga, ibona ingwe irinjiye.

Ingwe ibwira Bagabobarabona iti : « Yewe wa mugabo we, bwira iyo mbwa yawe irye ikibirima, nawe uyirye, impyisi ikurye, na njye nyirye.
Intare iba irahageze; ibwira Bagabobarabona iti : « Yewe wa mugabo we, bwira iyo mbwa yawe irye icyo kibirima; na we uyirye, impyisi ikurye, ingwe iyirye, maze nanjye nyirye.”

Intare ikibivuga ibona imbeba irinjiye, iti: « Induru numvise aha itewe n’ iki? » Biyibwira ibyo bajyagamo impaka, birangiye imbeba iraterura iti:”Yewe wa mugabo we, bwira iyo mbwa yawe irye ikibirima, na we uyirye, impyisi ikurye, ingwe iyirye, intare nayo irye ingwe, maze na njye mbone uko mbarya mwese. »

Intare yitegereza ingano y’ imbeba, itambuka ijya kuyikandagira. Nuko imbeba ivuza induru maze izindi mbeba zirahurura. Imbeba zigeze aho, intare irazireba, iti : »Singiye kwererwa n’ imbeba ». Intare irigendera. Ingwe ibibonye iti : »None intare yagaruka ikansanga aho ikanyica naba nzize iki? ” Nayo irigendera. Impyisi na yo iti : « None ingwe yaza ikanyica naba nzize iki? ” Iragenda.

Byose bimaze kugenda imbeba ibwira Bagabobarabona iti: »Sinakubwiye ko nunkiza izuba nzagukiza imvura? Cyo ngaho igendere. » Nuko Bagabobarabona arataha n’ imbya ye n’ ikibirima acyikoreye. Ageze imuhira aha umugore we ikibirima, yari yamutumye. Umugore arateka ararya.

Bagabobarabona [ II ]

Bagabobarabona yiba inka akaregwa ibwami.

Bukeye umugore arongera abwira umugabo we, ati : « Noneho ndashaka ibihumyo. » Bagabobarabona ati : »Ibyo byo ntibizandushya; hariya mu kabande bijya bihapfa. » Umugabo arakumanukira no mu kabande aragenda arabyica yuzuza igitebo arataha.

Mu nzira ahura n’abagabo bari bakurikiye inka yabo yibwe. Abagabo baramufata; babwira Bagabobarabona bati: « Wa mugabo we aho si wowe watwibiye inka? » Bagabobarabona ati: »Si jye, niviriye kwica ibihumyo, ahubwo nture maze murebe. » Barareba basanga ari inyama yikoreye, we azi ko ari ibihumyo yari yikoreye.

Bagabobarabona akubise inyama amaso arumirwa! Ati: »Ahubwo nimuze njye kubereka aho nishe ibihumyo.” Baragenda; bahageze bahasanga amaraso n’amayezi n’amahembe y’ inka yabo. Bajya kumurega ibwami.

Umwami atumira Bagabobarabona. Ageze ibwami ariyereke, yiyereka asanga umwami, amugeze iruhande, ajya ejuru amukubita urushyi, arongera arataraka, araza arapfukama, nawe ngo akomye yombi, akora mu jisho ry’umwami. Umwami ati: » Nimumufate mumwice. » Bagabobarabona afashamo ariruka. Bamwirukaho arabasiga.

(Bamwe ngo:
Uko yagahunze, Bagabobarabona aza guca ku rugo, arahamagara ati: »Yemwe bene urugo, nimumfungurire ndapfuye, mbatekerereze n’ ibyago nagize! » Urwo rugo rwari urwa nyina w’ umwami Bagabobarabona yari yakoze mu jisho. Bamuha inkongoro ebyiri z’amata, aragotomera; arangije ababwira ibye. Atararangiza ngo : « Nkoza urutoki mu jisho ry’ umwami », nyina w’ umwami abwira abagaragu be ngo nibamwice. Bagabobarabona ariruka, abandi bamwirukaho. Bagitirimuka, bumva ngo urugo rwa nyina w’ umwami rurahiye, basubira inyuma biruka, bajya kuruzimya; undi abacika atyo arataha.

(Abandi ngo:
Mu nzira, aza guhura n’abari bagiye guhamba umukobwa w’ inkumi, arabakurikira barajyana. Bageze aho bajya guhamba, bafata Bagabobarabona mukingirana mu buvumo hamwe n’ umukobwa wapfuye. Nuko bumaze kwira, haza umurozi n’ ibintu akubitisha uwapfuye, agira ngo azure umukobwa kandi amutunge. Umurozi amaze kumuzura, Bagabobarabona ayora umurozi aramwica, arangije ajyana umukobwa, amushyira se, se abonye umwana we, arishima cyane, amushyingira Bagabobarabona wamukijije umurozi.

Bagabobarabona [ III ]

Bagabobarabona na mushiki we.

Bagabobarabona aragenda, asanga aho mushiki we ahinga, aramubwira ngo niba hari ibyo kurya yazanye namuhe ararembye. Mushiki we aramusubiza ngo naze bajye imuhira ajye kumugaburira. Bagabobarabona ati: « Oya, batahansanga. » Mushiki we aramusubiza ngo: « Ngaho sigara aha ukinisha umwana, njye kukuzanira ibyo urya. Undi asigara abyinisha umwana.

Mu kanya abona akaboko k’ umwana kamusigaye mu ntoki, arumirwa.
Bagabobarabona ati: « Ninguma aha sinkira amarira ya mushiki wanjye. » Aherako ariruka, ubwo umwana amutaye aho.

Bagabobarabona n ‘umukecuru.

Aragenda agera ku ruzi, abura umwambutsa., Ahasanga umukecuru waje
kuvoma, aramubwira ati: « Wa mukecuru we ntiwampisha ko bagiye kunyica? »
Umukecuru ati: « Sinabona aho nguhisha uri umugabo, ikindi kandi abagabo mukunda kugenda! »

Bagabobarabona ati: »Ntaho nzajya. » Nuko umukecuru amujyana iwe, ajya kumuhisha. Amaze kwirenza icyumweru mu nzu, abwira umukecuru ati: »Ndarambiwe! ». Wa mukecuru ati: « Naho ndetse warihanganye, wowe umaze icyumweru utaragera hanze! » Umukecuru ati: « Ejo nzakuzindura ugende, nzaguha n’ agakoni uzitwaza. Ako gakoni ni ko kazatuma wambuka uruzi; ndetse nugira n’ ikindi ushaka cyose, uzajye ukabwira uti: « Gakoni kanjye nkinira nkuko wajyaga ukinira nyogokuru kera ».

Umukecuru amuhereza agakoni, butaracya neza. Umukecuru aramuherekeza. Bageze ku ruzi, aramubwira ati: « Ngaho kabwire kakwambutse uruzi. » Bagabobarabona abwira agakoni ati: « Gakoni kanjye nkinira nk’ uko wajyaga ukinira nyogokuru kera. »

Agakoni karamwahuka karamukubita, karangije kati: « Cyo ngaho mbwira icyo ushaka. » Umugabo ati : « Ndashaka ko unyambutsa. » Agakoni kamuvura ibikomere kari kamuteye, akabwira twa tugambo two kugasaba icyo ashaka. Agakoni karamubaza kati: « Ese urashaka iki? » Ati: »Ndashaka abagaragu benshi n’ inka. » Akibivuga, abona byose birizanye.

Bukeye babwira umwami ibintu n’ abantu Bagabobarabona yari atunze, umwami arumirwa, ndetse bimutera n’ ubwobo, akeka ko yenda yazamukura ku ngoma. Nuko yohereza abagaragu kureba ibyo ari byo. Abagaragu baragenda. Bagabobarabona amaze kubabona, abatuma ku mwami ngo bamubwire ko yazanywe n’amahoro.

Bidatinze hatera intambara muri icyo gihugu, nuko Bagabobarabona abwira agakoni ke ati: « Ndashaka ingabo z’ intwari zo gutabara igihugu. » Ingabo ziraza. Bagabobarabona ategeka ingabo kwica abanzi b’ igihugu bakabatsemba. Nuko igihugu kirakira, gikizwa n’ agakoni ka Bagabobarabona yahawe n’ umukecuru.

Umwami aramugororera. Bagabobarabona aratunga aratunganirwa, yibagirwa ibyago n’ amakuba yari yagize, akizwa n’ inama nziza umukecuru yari yamugiriye.

Bagabobarabona [ IV ]

Bagabobarabona aheka impyisi.

Bagabobarabona ngo yari umukene cyane, agatungwa no guca inshuro muri rubanda, si mu bahutu si no mu batutsi. Umugore we yari azi kuboha ibirago. Uwapfushaga inka yamuhaga inyama, Bagabobarabona akamuhingira cyangwa se akamwubakira urugo.

Bukeye abwira umugore we witwaga Ngirente ati: « Yewe ga mugore, ko nduzi tumaze iminsi tutabona amahaho turagira dute? » Umugore aramusubiza ati: « Gerageza kujya aho inka z’ umwami ziri cyangwa se iz’ umutware uzihakwemo, bazaguha amata tujye tuyanywa ntituzarengaho ngo dupfe, ati: « Kandi muri izo nka niharamuka hagize inka ipfa cyangwa se hagapfa inyana, ujye umbwira nze mbemerere kubabohera ibirago. »

Bagabobarabona ajya guhakwa. Aragenda ageze hafi y’aho yajyaga guhakwa, ahura n’agakecuru karamubwira kati: « Wa mugabo we urajya he? »
Undi aramusubiza ati: « Ndajya guhakwa no kureba aho mpahira. » Agakecuru kati: « Ntuzabura ubuhake n’ amahaho, ariko nkubujije amaronko y’uyu munsi, yareke. » Bagabobarabona ati: « Kaba agasazi aka gapfu k’agakecuru! Hoshi ndagiye!”

Atungutse ku nama y’ inka abona impyisi yahakererewe yiryamiye. Bagabobarabona arishima ati: »Nagira Imana, umuntu waje guhaha, none nkaba mbonye umukizi w’ inyama ntawuguze!” Impyisi, ayiterera ku rutugu agenda yihuta. Amaze gutirimuka arongera ahura na ka gakecuru karamubwira kati: « Wa mugabo we sinagukomye amahaho y’ uyu munsi? Uranze? Urabeho! Ijambo rya mukuru uribara uribonye!

Bagabobarabona arakomeza aragenda, arenga agasozi ahura n’umugabo aramubwira ati: « Wa mugabo we ko uhetse impyisi ntikurya? » Bagabobarabona aramubwira ati: »Aho nturi umusazi wa kagabo we! Mpetse umukizi w’ inyana na we ngo ni impyisi mpetse? »

Arakomeza aragenda, arongera ahura n’ undi mugobo wigenderaga, nawe aramubwira ati: »Wa mugabo we uzi icyo uhetse icyo ari cyo, ko ndeba
nkabona usa n’ utazi ubwenge? »

Bigeze aho impyisi ahetse iramubwira iti: « Urajye ukenga icyo abagabo bavuga ». Impyisi irongera iramubwira iti: « Nshyira hasi nkubwire, nduzi ndushye no guhekwa. »

Ayigejeje hasi, impyisi iramufata imucamo kabiri, iramurya! Bagabobarabona apfa azize ubupfu bwe bwo kwanga kubwirwa ngo yumve.

Amaraso y’ikinyogote.

Intare umwami w’ishyamba yarwaje umwana, ibura ibitotsi ikajya irara yomongana mu ishyamba ryose, iboroga bicika, iririra icyana cyayo. Ibaza imiti biba iby’ubusa, umurwayi akomeza kuremba kuko indwara yari yarayoberanye.

Intare igeze aho yigira inama yo gukoranya ingabo zayo ngo izibaze umuti wayikiriza umwana. Buri bwoko bwose bw’inyamaswa bwohereza umuhanga bwiyizimo kubuhagararira. Inama y’abahanga ikabamo ingwe, ingeragere, umuhari, inzovu, imparage, amasatura n’izindi. Indwara iranga irayoberana, imiti igeragejwe ikabisubiza irudubi.

Abahanga bamaze gushoberwa, nyiramuhari yari ifitanye amasinde n’ikinyogote ishaka kukiroha. Nibwo ibwiye intare iti « Nyagasani, naje aha mvuye mu rugendo rwa kure kandi nahabarije imiti myinshi none nagira ngo mbabwire umuti wakiza umwana. »

Intare iyikubita urwara iti » maze ugatinda bigeze aha ngaha! » Nyiramuhari iti » nimurase ikinyogote, umwana anywe amaraso yacyo ashyushye, ahage, dusigarane umurimo wo kumwondora. »

Ikinyogote kibyumvise gihinda umushyitsi. Kiraza n’imbere y’intare gikoma yombi, amavi kiyarimiza mu butaka, kiti « Nyagasani, sinakwemera ko umwana wawe apfa kandi nshobora kumuvura, ubuzima bwanjye ntiburuta ubwe. Cyakora narenzweho, nanjye uwo muti naje nywuzi ariko nyiramuhari yawibagiweho ikintu cya ngombwa. Naho twawukuye ndahababwira: tujya kuza mu nama, twagiye kuri ba bandi bagendera ku tuguru tubiri, baratubwira bati «ni mwe mwembi umuti uzaturukaho. Bazashake ubwonko bwa nyiramuhari, babuminjiremo amaraso y’ikinyogote, umwana abirye, azakira.»
Izindi nyamaswa ziteze amatwi ziti «nimugire bwangu umwana ataducika !»

Nuko nyiramuhari bayica agahanga, baragasatura bakuramo ubwonko. Ikinyogote bakivoma amaraso mu mutsi w’ukuguru bayaminjira mu bwonko bwa nyiramuhari babisuka icyana cy’intare.

Inama irangira ityo; ikinyogote kigenda gicumbagira, n’ubundi ariko cyari kibisanganywe, kuko cyari kimaze iminsi bagitereye umujugujugu mu myumbati.

Hashize iminsi ibiri, ruranga rutwara cya cyana cy’intare.

Amaco y’inda

Kera habayeho umugabo utunze ihene nyinshi; bukeye ashaka umugore, babyarana umwana w’umuhungu. Uwo mwana amaze kuba ingimbi, ababyeyi be barapfa; inzara na yo iza gutera muri icyo gihugu; umwana agatungwa n’ihene ababyeyi be bamusigiye.

Bukeye umukobwa wihitiraga arabutswe wa muhungu, aribwira ati « uwajya kwihakirwa kuri uriya muhungu yenda yakira iyi nzara, ndetse akangira umugore, byabura akangira umuja.»

Umukobwa arikora aramusanga, amubwira ko ashaka ubuhake. Umuhungu aramurongora barabana baba aho batunzwe n’inyama z’ihene. Amaherezo ariko ihene ziza gukendera hasigara ihene imwe gusa. Umugabo akayireba akabura intege zo kuyica. Umugore na we agahora amuteze amaso.

Haciye iminsi, nyamugabo yigira inama yo kubaga ya hene, ariko atekereza kuyiharira.
Agushakira ubujeni arabwiyegereza, abwira umugore kumushakira umutsima; bisa n’uworosoye uwabyukaga!
Umugabo abaga ihene; umugore arateka, ahishije bararya, ibisigaye umugore arabipfundikira. Umugabo bimurya mu nda, inyama zitatetswe bazitara ku rusenge nk’uko bari basanzwe babigira, bararyama. Umugore amaze gushyirwayo, umugabo akemura ku bwanwa bwe, yenda ubujeni n’ubwo bwanwa abitera ku kananwa k’umugore arangije arisinziriza.

Bitinze umugore aza gukanguka, yumva ibintu bimuhanda ku munwa, akeka ko ari ikirago kimuhanda; akoze ku kananwa yumvaho ubwanwa, induru arayidehera ati « iri shyano ngushije ndarikwiza he? »

Bumaze gucya arabyuka, umugabo yisigaza mu buriri. Umugore atangira gupfuneka yivugisha ati «ibi bintu ndabikika nte ko nta mugore wameze ubwanwa!» Umugabo asa n’ukangukiye hejuru maze abaza umugore bya nyirarureshwa ikimuriza.
Umugore yenda uruhu yari yiteye arwikinga mu maso, oya si ukurira! Umugabo aramwegera aramubwira ngo niyihanagure, aceceke. Umugore arahora, akuraho uruhu aramwereka.

Umugabo yifata ku munwa arumirwa. Bigeze aho umugabo ati «mbere kurya ihene uri umugore nabyitaga iby’inzara, nkakwihorera. Ubundi iwacu nta mugore urya ihene; iyo ayiriye amera ubwanwa. Ni byo nawe wiboneye.
Yungamo ati «ariko humura nzi umuti wamara iryo shyano wagushije. »
Umugore ashyitsa agatima mu nda. Umugabo na we ajya kwitarisha imiti, yiyahirira ibiti abonye byose: ikiri imisave, ikiri imibirizi, imiravumba, n’ibindi ntazi. Araza arabihonda, arabivuguta, ashyira ku kananwa ka nyamugore, ubujeni n’ubwanwa abikuraho. Umugore ararahira ati «hehe no kurya inyama z’ihene!»