Gasimba F. Xavier:Icyivugo cy’imfizi (Présentation et Explications par Prof. L. Munyakazi)

IKÎIVUGO KÎIMFÎIZI

“Ikîivugo kîimfîizi” nî agatabo gakubîye mô “ inkurû buvûgo yûbuse” kaâtaangaajwe na Gâsiîmba Farasiisîko Savêeri mu mwâaka wa 1991. Ni umuvûgo mureemure ufîte imikarago 1866. Murî rusaânge, iyo mikarago igeendera kuu ngyaana imêze nkîiyô mu mazîna yîinkâ. Hari mô kaândi ibika byiînci biraangîzwa nûmukarago urî mô izîna “Baangahêezâ”, ku buryô umuuntu yaawugerêranya nîmpakanizi dusaangâ mu mivûgo yâmazîna yîinkâ.

Umuhaanzi aratêera ubuse abagîze Komite Nyobozi ya MRND nâbagîze Guverinoma, atâretsê Umukurû wÎgihûgu nûubwô amuvugâ ku buryô  buzigûye. Nîibâ umuhaanzi yârabikôze abîizi, byaaba arî ugutôneka ishemâ ryÛmukurû wÎgihûgu kubôna avûga kô  atuunzê imfîizî yiitwâ “Baangahêezâ” ikaba yîitiranwa nîimbwâ yûmutwaâre wô haambere utâari unakomeye. Imfîizî yîimbwâ ya kêera nî yô mfîizi yîinkâ ya nôone! Mu mikorêre yê rusaânge, Umukurû wÎgihûgu arîitwaara nkô kuu ngoma ya gihâke. Imfîizi atuunzê nî indâbukirano atuurwâ nâbatuûrage sî izô yiîyororeye. Abatêgetsi bâandi bôose bagoomba kumûhakwa hô bagakeeza ubuhakê kugira ngo bagabîrwe cyâangwâ booyê kunyagwa. Biragaragarira mu magaambo batatu murî abo batwaâre biivûgira:

“Kyûubahiro ati

Ako karîriimbo tukiîtooze

Tukuûmviishe Foondatêeri

Aburê ahô aheerâ adûtiiruuza

Irîiya ntiizanyo yîimbêehê

Wâa Mubyêeyi twaamunêeza

Na wê agakomeza kutwîizêera.

Ruhigira ati

Si ndî nyamwâanga iyô byaâvuuye

Nzaagya nkêeza uwanyîizeeye.

Muvoma yaanzurira kurî iryo

Ati muuzê reerô duhiimbâaze

Muvoma yâacu nûwayîhaanze

Yarâduhâaye ntîyatureemba

Imbêehê zâacu ntîzaâcaagase

Yarâzuuzuje nûmuseêse

Izô yatûgabiye ziradûtuunze

Abô zidatuunzê nî abatiindi

Barazînegura ibicêbe byâazo

Tukazishiima ibicûba byiînci”

Umuhaanzi aranêgura abanyâkyuubahiro biitwâaza Revorisiyô yîmiriîre bagahiinduka baa “rûdaciirâ akabîihye”.

Inda zâabo barashaaka kuzigira nkîingâraâni bakooyôorera mô ibibônetse byôose, kaândi urwêego rwâabo rûbaha ubushobozi bwô gutûungwa nîbiryô byîndobâanure. Abatêgetsi baraneenga igitabo keerêkeranye nô “kuryâ kinyarwaanda” kyaâtaangaajwe na Muvoma kaândi arî abareenzi bâayo. Ngo kirabâhaambiira ku byaa kêera kaândi ngo igihe bagezê mô kîbasaba kuryâ ibiintu byôose, kyaane kyaane inyama zikomôoka ku dusiîmba nûtunyamâaswa twô mu rugô nô mu gasôzi. Murî twô baravûga imbeba, injâangwê, iminyorôgoto, inzôka, ibikerî, ifukû, ingoona, inkeende, inumâ, isaânaane, isyiîgiri nîisyîsyi.

Rubaanda rugufî ntîrutiindâ kubôna kô byaabâ arî ukwîigiza nyoninyîinci abatwaâre bâvuze kô arî bô bazâatîinyuuka gutâangiza revorisiyô yô kuryâ beêne ibyo biintu byâkatâriibwâ mu Rwaanda. Kubêera kô baagabûriwe “Baangahêezâ”, umunopfu wîimbwâ nî wô bahyirâ ku isoonga ngo ni “umwaâmi wînyama zôose”.

Dore ukô bamwê murî abo batêgetsi basobâanura ikibâzo kîmiriîre nûburyô bategânya kugikêmura:

“Umwê ati

Ikibâzo sî inzara yîbiriîbwa

Ahuûbwo nî imiriîre yâacu

Yatûmenyereje kuvâanguura.

Habimâana  ati

Nsaanga ikibâzo kibakomêreye

Arî ugutôoranya ibyô bafuungûra

Ahô kuvâangitiranya byôose.

Undî ati mbeesê mwaari mûuzi yûukô

Umuuntu waagerâ kuu nteego

Yô kuryâ byôose indwâara zôose

Zaamutiînya akaba mutaraga

Habimâana ati

Nôone ngeewê igikorwâ ncaakâ

Yûukô muumfashâ kunôgereza

Ni ugutâanga urugero rwiizâ

Tûrya ibiriîbwa bibâ hô byôose.

Undî ati

Nge inyama yôose nuumva iryôohye

Nîbiryô byôose ntâakyo nciirâ.

Undî ati

NkÂbashinwâ baâdutaanze byiînci

Umunopfu wîimbwâ nî wô bakeeshâ

Imbarâga Ubwêenge nô kudâtiinyâ.

Foondatêeri ati ibiryô nî byiînci inda nî izaânyu.

Nseengumuremyi ati mwiitiinyâ

Ikibâ ndabêereka umutî wâakyo

Nîibâ mwûumva mûfite ubwôoba

Ngeewê ndêemera mbê igitâambo

Irîiya minopfu yeê gupfâ ubusâ”.

Abatêgetsi baâbaaye intâangarugero biiyemeza kuyoboka “Baangahêezâ”, arîko umuhaanzi arabânegura kô baâyiihariye ntibâsaraanganye nâbashoonji baaturûtse imihâanda yôose, bâtana nkîinkâ zigyâ ku mariba, bâgira ngo baazê gusuhuuza “Baangahêezâ”. Murî bô ntâa nuûmwe weêmerewe kwîinjira “mu busîtaâni butagatifu”, kaândi mu kinyarwaanda bâvuga ngo “Ntaa bukwê butagirâ umuvuûmba”.

Abatêgetsi bamwê barayîryaana ubusaambo ku buryô iriindâ kubâta ku munigo. Ingero ebyiri nî zô dusaangâ mô intâangamugabo:

“Uwô nzâavûumba amâmye akajîisho

Ku îyo myâaka ahô ideendêeje

Akamata umunopfu igitôosho

Awumira iryîinyo rîtawubôonye

Umuhogô ufôoye akanura amâaso

Avûze ijwî ryaanga kugera haanzê

Ashaaka utûuzi twô kumiriisha

Hashira umwaânya amîra amîraaza

Amâazi araaza aramûbohoora

Bigêze muu nda bivuza indûurû

Agira ikimwaaro aramwêenyuura

Ati ni impuûndu zivuzê muu nda…

Ngirabatwaâre akorora keênci

Abô biicâranye barîikaanga

Ndetsê bataangira kwîinuuba

Ati mize ururîmi ntarûkacaanze

Kaândi hûuzuye mô urusêenda ».

Abaândi batêgetsi bararwaanira « Baangahêezâ » kugera ahô gufâtana mu ijosi. Na byô birabôneka muu ngero ebyiri :

« Mugema akurikira yâa nkooko

Mirita Mbaangura yamutwaâye

Umwê afata hiîrya undî afata hiîno

Barayirwaanira biratiinda

Ahuûbwo igîiye kubâ uruteete

Nsaanzimâana aza kubagoboka

Ati nimusigê hô mwaa basôre mwe.

Higaniro inkooko imûgeze haâfi

Ati ni iyâangê mba ndôga daatâ.

Bîgeze haâfi Nseengumuremyi

Zaa bushwaati arazîkukuumba

Ni bwô Higaniro  ahisê ahâguruka

Acakira ukubôko kwaa Mugaanga

Ati zana ibyâangê bîkiri byiizâ

Kyâangwâ sê nkurahirê Gasiîmba ! »

Ibyô gucûranwa kwâbatêgetsi murî rusaânge ntîbishidîikanywa. Babiri murî bô barabîtaanga mô ubuhamyâ :

« Muvoma aroongera afata ijaambo

Ati igihe nareebâga ukô mutamîra

Niitegereje ukô mwiitwâaye

Mbona arî ngoombwâ gufâta amazîna

Yâbaâkabije gukêengeesha

Ngo nyahyikîrize nyirûbubaâsha

Afatîre ibyêemezo abanyâkyaaha

Kukô gucûranwa arî umucô mubî

Ncuunguyinkâ ati

Na hô ibyo byeerêkeye gucûranwa

Ikyô nkwiîsabiye waampîshiira

Ntaabwo waagyâ kuûntaraanga

Kaândi naâwe twâafâtanije

Na hô ubwô twêese turî abaregwâ

Ntaa wukwîiye gucâ urubaânza ».

Nkûukô abatêgetsi bôose baâtsiinzwe urugaâmba rwô guhîiga isihâ rusahuzi, umuhaanzi arabôna kô baananîwe nô gutsîinda intaambara yîmiriîre. Baracûranwa « Baangahêezâ » nkâahô arî intâkabôna, kaândi imbagâ nyamwiînci yâheejwe mu busîtaâni butagatifu. Iyo ngeso yô kudâsarâanganya ishobora kuzaahuungabanya umutêekaano, kukô :

« Urêtse bakêeyâ ivutû rihuutâ

Hari mô beênci umudâri uhitâna ».

Umuhaanzi arasaanga nîntaambara yîmitîma arî ingoorabahizi, kukô imyiîfatire nîbitêekerezo byaa bâmwe mu batêgetsi arî ibiteeragahiinda. Umuhaanzi araneenga imituûngaanyirize yûmugaanda nîiyâkazi kô mu biro. Abatêgetsi biigiira mu mishiinga yâabo, bagasiga abagerêerwa bâabo bôonsa umuhîni bâryoongora.

« Mâze abatuûrage bô mu kyaaro

Bati mureebê bâa batwaâre

Urugero rwâabo baâtubwiiye

Nâakô mu biro nî hâahaandî

Umenya bâcuungana nâmasâahâ ».

Aragaya imikorêre yîriinganiza « mu biryô kyâangwâ  ahaândi hôose » :

« Abafîte inda ninî bakarya byiînci

Abafîte ntôoya bagatônoora

Ngiiryô ibaanga ryîriinganiza ».

Umuhaanzi arabôna kô iryo riinganiza nîibyô rihishîriye bitazâatiinda guhiinduka :

« Amahiinduura agiiye kuuza

Azâavûgurura ikiremwâmuuntu

Na hô abarwâanira kwîikanyiza

Bâfite ivâara ryîriinganiza

Ibyô biizêera bizaayooka ».

Imitegêkere yîgihûgu yakûunze gushiingira kuu nda nîni, arîko bîgeze kuu ngoma ya nôone biba agahomamunwa. Umwê mu batêgetsi aragira ati :

“Kukô iyô ndeebyê amahiinduura

Yakôzwe yôose hâno mu Rwaanda

Nsaanga agenda agûusha kuu nda

Arîko adâtaangâ urugero rwiizâ…

Nî kyô dusuumbyâ abaândi bôose

Twe twiigiishiriza kuu ngero”.

Abatêgetsi biigwiiza hô umutûungo hamwê nâbaâbo, maze bakiireengagiza kô inzara icâ ibiintu mu gihûgu.

Biizimuungû biramûbabaza

Nî bwô ahagûrutse ati my God!

Ngo bûrya amâaso aryâ  ntâareebâ

Kô mwiishîimira kuryâ nêezâ

Arîko mukaanga kûumva inâama

Zô kubasohoza ku kyô mushaakâ

Nitûrya abaâcu inzara ikabîica

Nî hô tuzâaba tûneezerewe?

Tweebwê turaryâ tukîikuura

Dûteganyiriza abâana bâacu

Zaa rûkurûrana nîbikiîngi

Nâmazu twaânze gutaangaaza.

Kyûubahiro ati

Inzara ituzaahaza tûririimba

Ngo mu biriîbwa tuziihaaza

Izûuba ryaavâ tugasabiriza

Siinzî uwoôngeye asaba ijaambo

Ati reka mpekênye ngîfite akaânya

Amahyaka twaânze arâanga akaaza

Agiiye kuûnyubikira imbêehê

Yâanga uwaânze amacâakubîri

Watûmye ndyâamira mirîyaari

Abâangê bôose nkabâteteesha

Na hô abatiindi bâvuza indûurû

Kugeza yûukô baburâ umwuûka ».

Ibyô kwîikubira umutûungo na byô bishobora guhiinduka, kukô intaambara yâbashoonji itagirâ gitaangîira.

« Biizimuungû arakomeza

Ati ni ukô geewê ntâabyo ntuunzê

Abô mubikiînga nibabivuûmbura

Karabâaye ge ndabâbwiiye

Umenya hâzaaba amahiinduura

Ahîinda imbûundâ nîmiboroogo

Ndetsê urubyâaro dutegânyiriza

Ruzaabyaamburwa nâmatêgeko

Ahûuye niîbyo bihe bizâaza

Kukô ubu umwâanzi mbonâ rusaânge

Nyuma yÎnkootanyi arî  Rusahuzi

Urîiya ukûunda guhîsha ihaaho

Umenya bîzaaba vubâ ahangâahâ

Umuûnsi nîgihe biizi Muungû

Ge ndakûbwiira ibyô mporâ ndôota

Nîibyô nuumvâ bîvugwa haanzê ».

Abatêgetsi beênci baâtaatiye inteego zaa Muvoma. Barîigira nyoninyîinci kaândi mu byûkurî arî bô baa nyîrabayaâzana muu ngoôrane zûbukuûngu igihûgu gihaangânye na zô.

« Ndiindiriyimâana ati

Iyô mbonâ ukuuntu arî twe dupyinâgaza

Abanyarwaanda biîhyize hamwê

Kyaane rwâa rubyiruko rwâacu

Nuumva mfîte agahiinda keênci.

Nyaandwi yiifata ku gahaânga

Ati urêtse ko geewe niîkosooye

Nuumva ntâa mutêgetsi nuûmwe

Ukwîiye kwîihisha mu mishiinga

Yûbucûruuzi bucurîkaanze

Tûuzi yûukô akorêra Reeta

Bâbimuheembera buri kwêezi

Inzara isôgoota abaâbuze akazi

Nâbaâhyikiriye imaâri nyiînci

Bakayituundira mu mahaânga

Imiînsi yashirâ bagahuunga

Na hô abahîinzi nâbanyamyuuga

Inzara ikabiicira kubahuumba

Arî bô dukeeshâ ayo mafaraanga ».

Hari nîngeso yatêeye yô guhyâamiranya amôoko nûturêerê. Abatêgetsi bamwê babifite mô uruhâre rugarâgara. Ubumwê twiifûuza tuzaabugera hô dûte nîibâ arî uko bimezê ?

« Ntiigurîrwa ati

Hari abaantu imitwê yahyûuhye

Inzûki nînzuukira zîyibyoroga

Bâgaambiriye guhyâamiranya

Amôoko atûuye igihûgu kyâacu

Kyane ayâbahutû nâbatuutsi

Ibyûturêerê ndabyîihôreye

Ikiguri kîintôzi ntagisêesa.

Kavâarugaanda ati

Nuûbu nsaanga hâri intûumvâ

Zimezê nkûmugina wîbikôokô

Zivugâ yûukô ntâa mahûuriro

Yûmutuutsi nûmuhutû

Ngo ubwôoko bwûundî si ubwûmuuntu

Ahuûbwo nî indiri ya Shîtaani ».

Umucô wô kwîikubira ubutêgetsi ntâabwo ushobôra gutûma igihûgu kîgira amahôro nyakûri. Ni  na yô mvaano yîntaambara yatêewe nÎnkootanyi.

Kavâarugaanda arakomeza ati

Yâa matêgeko ya Kayîbaanda

Ntuuzî ukuuntu twaâyasheeshe

Ngo akiza abaâyo akiica abaândi ?

Twaâyaneengaga kwîikanyiza

Nyâmarâ naâtwe tûyavuguruye

Ibyô kwîikanyiza turabikomeza

Ndetsê turusha hô kubiremereza

Umucô wô kwîikanyiza ubutêgetsi

Utaangataanga umuvû nîmvurûru

Umutêekaano uba byâgatêganyo

Nôone rêeba kâa gatêganyo

Kaâzize intaambara yûruvaânge

Inyaangarwaanda zaâduteeje

Ndavûga yâa masihâ nînyeênzi ».

Ikiîndi kibâzo kîngoorabahizi kyaâburiwe igisûbizo nî ikibâzo kyâbakôzi. Baba hô ku bugeenge.

“Ruhigira

Ati sinatâmiraga ngo bigyê muu nda

Abakôzi bâacu bîicwa nînzara

Intîicâ ntiîkize ya sêruumu

Na yô yatâangiye kubâkamana

Yâa misoro na yâa misaânzu

Muuzi ukuuntu na yô ibasoônga

Kukô imishahâra isubîra haasî

Na hô ibicîiro abo bacûruuzi

Bakabihanika ahadâhyikîirwa ».

Nkûukô bigarâgara mu gatabo « Ikîivugo kîimfîizi », umuhaanzi aratêera ubuse abatêgetsi abâgaya ibiintu bitaanu byîngeenzi : gukomeza imicô ya gîhakê, kugira inda nîni kugeza nâahô kuryâ akatâriibwâ mu Rwaanda, gucûranwa iminopfû yîimbwâ bamwê ikabata ku munigo abaândi bakayirwaanira mô, guhêeza rubaanda nyamwiînci kaândi inzara ibâgeze ku bucê, kwîikubira umutûungo nûbutêgetsi bîtyo bagataatira inteego zaa Muvoma. Murî rusaânge, abatêgetsi baâtsiinzwe intaambara eshatu zîngoorabahizi : iyûbukuûngu, iyîmiriîre nîiyîmitîma. Izo eshatu zishobora kubâ arî na zô zaâkuruye iyâmasaâsu.

Gutêerana ubuse byô mu « Ikîivugo kîimfîizi » bikomeye kuu nteego yô gusetsa utîiza abatêgetsi ibikorwâ nâmagaambo bitaâbaaye hô. Umuhaanzi agaambiriye guhiindura umucô rusaânge wÂbanyarwaanda abâbuza kwîineenaguza ibiriîbwa byîngirakamaro kaandi bidahumâanya. Yahêereye ku batêgetsi bakurû bîgihûgu abâgaburira « Baangahêezâ » imbwâ yûmutwaâre Muvunanyaambo, mâze mu kuyîcuranwa basiga imiganî. Ntaa waâmenya arîko nîibâ umwêerâ utûrutse ibukurû warâkwîiriye mu Banyarwaanda beênci, kukô usaangâ abo banyâkyuubahiro bâfite umugaâmbi wô kwîikubira ibyo byîizâ.

Gutêerana ubuse byô mu « Ikîivugo kîimfîizi » biri mô kugereka ku batêgetsi bakurû bîgihûgu ibirêgo biremêreye byaâkururiye Abanyarwaanda akaâga nâkaândaare  mu rwêego rwûbukuûngu, rwûbutêgetsi nûurwûmutêekaano. Kwîisubira hô nô kwîikosoora ntîbigishobotse. Umukîro uzaava mu mahiinduura azâazanwa na demokarasi murî poritiîki yâmahyaka meênci. Ikiîzeere kyûmuhaanzi ntâa waâhamya kô kizâagera aho kikaba impâmo nîmpanuuro !

 

Rewôporîdi Munyakazi

Voir aussi: – Extraits par Eugène Shimamungu: Bangaheza « Icyivugo cy’imfizi »,

- La page « Culture et Société«